دانشنامه پژوهه بزرگترین بانک مقالات علوم انسانی و اسلامی

عوامل ماندگاری قیام امام حسین(علیه السلام) (1)

No image
عوامل ماندگاری قیام امام حسین(علیه السلام) (1)

كلمات كليدي : عوامل ماندگاري قيام امام حسين(عليه السلام)، نقش زنان اهل بيت(عليه السلام) در استمرار قيام عاشورا، تبيين حقيقت قيام، عزاداري و سوگواري، مرثيه

نویسنده : سيد علي اكبر حسيني

ائمه اطهار(علیه‌السلام) و خاندان عصمت و طهارت جهت زنده نگهداشتن یاد و نام شهیدان کربلا به عنوان کامل‌ترین الگوهای فداکاری و ایثار، سعی و تلاش فراوان از خود نشان دادند. ایشان هر فرصتی را دست‌آویز خود برای یادکرد اباعبدالله الحسین(علیه‌السلام) و یاران شهیدش قرار داده و از هیچ فرصتی جهت زنده نگهداشتن یادشان فروگذار نکردند. بی‌تردید احیای نام و یاد مردان بزرگ واقعه کربلا، الهام‌بخش مردم بوده و ضمن احیاء روح فداکاری و ایثار در انسانها، آنان را در برابر مشکلات و ناملایمات زمانه سخت مقاوم و استوار می‌سازد.

نقش زنان و اسرای اهل بیت(علیه‌السلام) در استمرار قیام عاشورا

زنان بنی‌هاشم اعم از زینب کبری(سلام‌الله‌علیه) و ام‌کلثوم(سلام‌الله‌علیه) و فاطمه دختر امام حسین(علیه‌السلام) و دیگر بانوان اهل بیت(علیه‌السلام) نقش بسیار مهمی در جاودانه ساختن قیام کربلا ایفا کردند. این مبلغان قهار به ظاهر اسیر، به رهبری امام سجاد(علیه‌السلام) از فرصتی که اسارت برای آنان به وجود آورده بود استفاده کرده حقیقت اسلام را به مردمی که طی حکومت سی و چند ساله بنی‌امیه سخنی جز سخن آنان نشنیده بودند، بیان نمودند و آنان را از جایگاه واقعی اهل بیت رسول خدا(صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌و‌سلم) مطلع نمودند. بانوان اهل بیت(علیه‌السلام) جهت رساندن پیام عاشورا و بیداری عمومی جوامع اسلامی از روشهایی استفاده کردند که در این بخش بدان پرداخته شده است:

1-تبیین حقیقت قیام

سعی و تلاش بنی‌امیه بر این قرار گرفته بود تا امام(علیه‌السلام) را فردی خارجی معرفی کنند که در عراق بر ضد خلیفه مسلمین – یزید- شورش کرده است و می‌خواهد مردم را به نافرمانی خلیفه وادار ساخته، امت اسلام را از هم پراکنده سازد. از این‌رو جهت رسوخ دادن این اندیشه در اذهان عناصر نادان کوشیدند تا امام(علیه‌السلام) را فردی دروغگو معرفی کنند.[1] زنان اهل بیت(علیه‌السلام) و دیگر اسرای اهل بیت(علیه‌السلام) با اطلاع از این نقشه شوم دشمن، با تمام توان کوشیدند تا در سخنرانی‌ها و احتجاجات خود، از سویی حسین(علیه‌السلام) و حقیقت دین را به تمامی مردم بشناسانند و از سوی دیگر نقاب از چهره دروغین بنی‌امیه بردارند و به مردم ثابت کنند که حسین(علیه‌السلام) نه فردی شورشی و عصیانگر که برای متفرق کردن مسلمانان سر به طغیان نهاده بلکه او پسر دختر رسول خداست[2] که برای امر به معروف و نهی از منکر و اصلاح امت جدش قیام کرده است. در یکی از زیباترین احتجاجات زنان اهل بیت(علیه‌السلام) که از سوی زینب کبری(سلام‌الله‌علیه) با عبیدالله بن ‌زیاد صورت گرفت سعی و تلاش زنان اهل بیت(علیه‌السلام) برای شناساندن حقیقت این قیام به خوبی نمایان شده است. نقل شده که «پس از ورود اهل‌بیت(علیه‌السلام) به دارالاماره، عبیدالله زینب(سلام‌الله‌علیه) را خطاب قرار داد و از نامش جویا شد. گفتند: «او زینب دختر فاطمه(سلام‌الله‌علیه) دختر رسول خدا(صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌و‌سلم) است.» ابن‌زیاد رو به زینب(سلام‌الله‌علیه) کرده گفت: «خدای را سپاس که شما را رسوا کرد و کشت و در آنچه که گفته بودید دروغ‌تان را آشکار ساخت؟»

زینب(سلام‌الله‌علیه) فرمود: «سپاس خداوندى را که ما را به وسیله پیغمبرش محمد(صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌و‌سلم) گرامى داشت و ما را از پلیدیها پاک گردانید؛ فاسق است که رسوا می‌شود و نابکار است که دروغ می‌گوید[3] و الحمدللَّه این شخص ما نیستیم، بلکه دیگری است.»[4]

عبیدالله گفت: «کار خدا را با برادرت و اهل بیت(علیه‌السلام) خود چگونه دیدی؟» زینب(سلام‌الله‌علیه) فرمود: «من چیزی جز نیکی و شایستگی از جانب خداوند ندیدم. اینان گروهی بودند که خداوند شهادت را برای‌شان مقدر کرده بود و به سوی جایگاه ابدی خود شتافته و در آن آرمیده‌اند و خداوند و روز قیامت میان تو و آنان داوری خواهد کرد.» این سخنان چنان پسر زیاد را به خشم آورده بود که گویا تصمیم بر قتل زینب(سلام‌الله‌علیه) گرفته بود که با توصیه عمرو بن حریث از این کار منصرف شد.»[5]

2-مرثیه سرایی

بی‌تردید مرثیه‌سرایی و سرودن اشعار در عزای اباعبدالله الحسین (علیه‌السلام) از جایگاه ویژه‌ای برای تبیین و شناساندن حقیقت قیام عاشورا برخوردار است. قالب شعر به جهت برخورداری از وزن و آهنگ و بُعد عاطفی، بسیار مؤثرتر و ماندگارتر از کلام غیر منظوم بوده و از اثربخشی مضاعفی نسبت به آن برخوردار است. همین ویژگی‌ها و امتیازات کلام منظوم بر کلام منثور موجب شده بود تا زنان اهل بیت(علیه‌السلام) از آن همچون سلاحی مؤثر و کارآمد در دفاع از حق و ستایش راستی به کار گیرند. آنان پس از واقعه عاشورا به خصوص پس از بازگشت به مدینه با سرودن اشعار سوزناک در رثای عزیزان از دست رفته و شهدای مظلوم اهل بیت(علیه‌السلام)، یاد آنان را زنده و به اهداف بلند و نقش سازنده فردی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی قیام عاشورا جلوه ویژه‌ای می‌دادند. ابیات سوزناکی که در برخی از منابع از قول ام‌کلثوم – خواهر امام حسین(علیه‌السلام)-[6] و رباب – همسر امام حسین(علیه‌السلام)-[7] و نیز سکینه دختر امام حسین(علیه‌السلام)[8] به ثبت رسیده است تنها بخشی از اشعاری است که از سوی بانوان اهل بیت(علیه‌السلام) در رثای سید و سالار شهیدان(علیه‌السلام) سروده شده است.

3-عزاداری و سوگواری

از اقدامات کارساز و بسیار تأثیرگذاری که پس از حادثه دلخراش کربلا از سوی زنان اهل بیت(علیه‌السلام) انجام گرفت اقامه مجالس عزا بود که تأثیر شگرف آن در بیداری عمومی جوامع اسلامی رخ نمود. این عزاداری‌ها که از آغازین دقائق شهادت امام(علیه‌السلام) و با حضور زنان اهل بیت(علیه‌السلام) در کنار اجساد عزیزانشان آغاز شد[9] تا بازگشت اسرا به مدینه ادامه یافت. آنان در قالبهای مختلف به عزاداری می‌پرداختند و در مواقع گوناگون برای رسوا کردن خیانتکاران در تاریخ و آگاه کردن مردم از هدف شهیدان حق و فضیلت، در مقاطع و اماکن متعدد، مجلس عزا برای امام(علیه‌السلام) و دیگر شهدای کربلا بر پا می‌کردند.

این حربه کارآمد، در سفر شام نیز از سوی زنان اهل بیت(علیه‌السلام) به کار گرفته شد به گونه‌ای که بنا بر نقل برخی از منابع، اسرای اهل بیت(علیه‌السلام) در طول ایام اقامتشان در دمشق، همواره به سوگواری و نوحه‌سرایی بر امام حسین(علیه‌السلام) می‌پرداختند.[10] هنوز زمان چندانی از ورود اسرای اهل بیت(علیه‌السلام) به شام نگذشته بود که به مدد این عزاداری‌ها و در پی سخنرانی‌ها و افشاگری‌های اهل بیت(علیه‌السلام) اوضاع چنان علیه یزید بن معاویه تغییر کرد که او نیز بالاجبار اقدام به برپایی عزا برای امام(علیه‌السلام) کرد. نقل شده به دستور یزید اسرای اهل بیت(علیه‌السلام) را به خانه‌اش بردند. پس از ورود اهل بیت(علیه‌السلام) به کاخ، آنان مورد استقبال گرم زنان خاندان بنی‌امیه قرار گرفتند و گریه و ضجه از هر سو برخاست[11] و تا سه روز در کاخ یزید، مجلس عزای حسینی به پا شد.[12] کار به جایی کشیده شد که یزید نیز از روی ریا و به ناچار در برابر مردم برای شهادت امام(علیه‌السلام) گریه می‌کرد و مردم نیز هم‌صدا با او می‌گریستند.[13]

تا اینکه سرانجام در پی سخنرانی‌ها و افشاگری‌های اهل بیت(علیه‌السلام)، نشانه‌های شکست در یزید و برنامه‌هایش روز به روز آشکارتر ‌گردید و با روشن شدن حقایق، اعتراض به عمل زشت یزید در به شهادت رساندن اباعبدالله الحسین(علیه‌السلام)، در سرتاسر دمشق بالا گرفت و یزید مجبور به بازگرداندن اسرا به مدینه شد. جالب اینکه حتی زمانی هم که یزید مجبور به بازگشت اسرا به مدینه شد و حرم رسول خدا(صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌و‌سلم) را فرا خواند و به آنها گفت: «چه کاری را بیشتر دوست دارید ماندن نزد من یا رفتن به مدینه؟» آنان تشکیل مجلس عزا را پیش کشیدند و گفتند: «پیش از هر چیز دوست داریم که برای حسین(علیه‌السلام) نوحه‌سرایی کنیم.» یزید نیز دستور داد تا خانه‌هایی را در دمشق برایشان خالی کردند و همه هاشمیان و قریشیان برای حسین (علیه‌السلام) جامه سیاه پوشیدند و بنابر نقلی هفت روز عزاداری کردند.[14]

سوگواری‌ها و ذکر مصائب واقعه جانگداز کربلا پس از بازگشت اسرا به مدینه نیز ادامه پیدا کرد. پس از بازگشت کاروان اسرا به مدینه آنان از سوی زنان بنی‌هاشم مورد استقبال قرار گرفتند و تا سه روز در مدینه به عزاداری و نوحه‌سرایی پرداختند.[15] به نقل از منابع متقدم برخی از این اسرا تا پایان عمر سوگواری خود را ادامه دادند. گفته شده رباب پس از بازگشت اسرا به مدینه، در سوگ اباعبدالله الحسین(علیه‌السلام) پیوسته گریان و عزادار بود[16] او هرگز زیر سایه و سقفی نرفت تا اینکه سرانجام پس از گذشت یک سال، بر اثر گریه و اندوه فراوان بر شهادت امام حسین(علیه‌السلام) بیمار شد و در سال شصت و دو هجری در شهر مدینه وفات کرد.[17]

زینب کبری(سلام‌الله‌علیه) نیز پس از بازگشت به مدینه، این شهر را مرکزی برای مبارزات خود قرار داده بود و پیوسته یاد و خاطره امام حسین(علیه‌السلام) و مصائب ایشان را یادآور می‌شد و مردم را به خونخواهی امام حسین(علیه‌السلام) و خلع یزید از حکومت فرا می‌خواند.[18] تا اینکه بنا بر نقلی، عمرو بن سعید – والی وقت مدینه- طی نامه‌ای یزید را از جریان مطلع ساخت. پس به دستور یزید، زینب(سلام‌الله‌علیه) را از بقیه جدا کردند و سپس او را از مدینه خارج کردند تا به هر کجا که بخواهد برود. حضرت زینب(سلام‌الله‌علیه) علی‌رغم مخالفت اولیه با این دستور، سرانجام راضی به خروج از مدینه شده رهسپار دیار مصر گردید.[19]

ام‌البنین(سلام‌الله‌علیه) نیز با این که در کربلا حضور نداشت؛ اما پس از دریافت خبر شهادت اهل بیت(علیه‌السلام) همه روزه به بقیع می‌رفت و بچه‌های فرزندش عباس(علیه‌السلام) را نیز به همراه می‌برد و به یاد فرزندان شهیدش مرثیه و نوحه می‌خواند. زنان مدینه به واسطه نوحه‌های سوزناک او، گرد وی جمع می‌شدند و با او می‌گریستند. اشعار سوزناکی که ام‌البنین(سلام‌الله‌علیه) در یادکرد فرزندان شهیدش سروده بود آن چنان جانسوز بود که حتی دشمنان سرسختی چون مروان را هم تحت تأثیر قرار داده بود او نیز با گریه این زن می‌گریست.[20]

مطالب مرتبط:

عوامل ماندگاری قیام امام حسین علیه السلام (2)

عوامل ماندگاری قیام امام حسین علیه السلام (3)

مقاله

نویسنده سيد علي اكبر حسيني

این موضوعات را نیز بررسی کنید:

پر بازدیدترین ها

Powered by TayaCMS