دانشنامه پژوهه بزرگترین بانک مقالات علوم انسانی و اسلامی

مناظره

No image
مناظره

كلمات كليدي : مناظره، اسدي طوسي، پروين اعتصامي، نظم، ادبيات فارسي.

نویسنده : حميده سلطاني مقدم

مناظره(Dialogue) در لغت "مباحثه کردن درباره حقیقت و ماهیت چیزی، یا با هم سوال و جواب کردن است"[1] و به تعبیر دیگر، مکالمه و گفتگویی است دو طرفه که هر طرف با استدلال و ارائه‌ی براهین سعی می‌کند برتری و فضیلت خویش را بر دیگری به اثبات رساند.[2]

کاربرد شیوه‌ی مناظره یا سوال و جواب در ادبیات فارسی سابقه‌ای طولانی دارد، چنانکه در آثار باقی مانده از "زبان پهلوی"، خصوصا "پهلوی اشکانی"، مناظراتی نظیر منظومه "درخت آسوریک" که مناظره میان یک بز و درخت خرماست، به چشم می‌خورد. قالب شعری مناظره "قصیده یا قطعه" است، اما مناظره گاهی به صورت نثر است؛ مانند برخی "مقامات حمیدی": فی المناظرة بین اللاتی و الزانی، فی مناظره السنی و الملحد.

مبتکر فن مناظره در شعر فارسی دری، "اسدی طوسی" سراینده "گرشاسبنامه" و "لغت فرس" است.[3] مناظرات پنجگانه اسدی عبارتند از مناظره: "عرب و عجم،" "آسمان و زمین،" "نیزه و کمان،" "شب و روز،" و "مغ و مسلمان" است، که در قالب قصیده به رشته نظم درآوده و شاعر در هر کدام گفت و گویی را بین دو طرف تخیل و دلایل هر یک را بر ترجیح خود نسبت به دیگری بیان کرده است و سرانجام یکی از آن دو مجاب و مغلوب می‌شود و دیگری پیروز. ابیات ذیل نمونه‌ای از مناظره مغ و مسلمان است که در آخر با ابطال عقیده مغ پایان می‌گیرد:

مغ آنگهی گفتا ز قبله تو قبله من

به است کز زمی آتش به فضل به بسیار

خدای آتش را ساخت معجزات خلیل

ندا به دوست کجا گفت در نبی، یا نار...

جواب دادم و گفتم: کنون تو فضل زِِمن

شنو یکایک و بر حجتم خرد بگمار

زمین چه باشد اگر زیر آتش است که او

فروتن است و فروتن بدان نباشد عار

زمی است از پی خلقان یکی سباط سبیط

میان چرخ معلق به قدرت جبار

بدید مغ که زمی به، به قبلگی ز آتش

بماند حجتش و عاجز آمد ز گفتار[4]

بعد از "اسدی طوسی"، نوع مناظره در آثار شاعرانی چون "نظامی گنجوی" و مناظرات جالبی در "بوستان" و "گلستان سعدی" مثل "پروانه و شمع" یا "رایت و پرده" و مناظره‌هایی نیز از "خواجوی کرمانی" مانند "نمد و بوریا" و "تیغ و قلم" به چشم می‌خورد.

در میان آثار منظوم متأخران هم به مناظرات زیبایی چون "چشمه و سنگ" "نی و بلوط" "بط ماده و بط نر" "ضیمران و بید" از "ملک الشعرای بهار" و مناظرات فراوانی از "پروین اعتصامی" برمی‌خوریم. از شاعران معاصر، "پروین" شاعری است که با قدرت ذوق و ایتکار خاص خود، مناظرات زیبا و آموزنده‌ای را از زبان اشیاء، پرندگان، عناصر طبیعت، از قبیل "سوزن و پیراهن"، "دیگ و تاوه"، "مور و مار" و... استادانه به نظم درآورده است.[5]

مناظره ذیل با عنوان "گنج و درویش"، نمونه‌ای است از مناظرات پروین:

به غاری تیره، درویشی همی خفت

در آن خفتن به او گنجی چنین گفت

که من گنجم، چو خاکم پست مشمار

مرا زین خاکدان تیره بردار

ببر زین گوهر و زر دامنی چند

بخر پاتابه و پیراهنی چند

اما پاسخ درویش، پاسخ شرف و غرور و بلندی روح انسانی است که نمی‌خواهد حتی در عین فقر و امکان رسیدن به اشرافیت به فساد مادی‌گرایی آلوده شود:

بگفت: ای دوست ما را حاصل از گنج

نخواهد بود به غیر از منت و رنج

چو می‌باید فکند این پشته از پشت

زر و گوهر چه یک دامن چه یک مشت

مرا افتادگی، آزادگی داد

نیفتاد آن که مانند من افتاد[6]

این موضوعات را نیز بررسی کنید:

جدیدترین ها در این موضوع

No image

مناظره Dialogue

No image

ترجیع بند

No image

لغز (چیستان)

No image

حماسه Epic

No image

مدح

پر بازدیدترین ها

No image

اسلوب معادله

No image

شعر نو (نیمایی)

No image

شعر آزاد (نو)

No image

لغز (چیستان)

Powered by TayaCMS