دانشنامه پژوهه بزرگترین بانک مقالات علوم انسانی و اسلامی

عقائد معتزله و نقد آن (وعد و وعید) (Mutazilite views and their criticism (Animosity

No image
عقائد معتزله و نقد آن (وعد و وعید) (Mutazilite views and their criticism (Animosity

نویسنده : سيد حسين ميرنور الهي

كلمات كليدي : معتزله، عقل گرائي، عدليه، قدريه، اصحاب العدل

از مسائل مرتبط با مبانی اصلی معتزله، مسأله وعد وعید خداوند نسبت به بندگان است. این اصل با توجه به تعریف کافر، مشرک، مومن، فاسق، عذاب و عفو خداوند مطرح می­شود. معتزله با تعاریف خود به این اصل تمسک ورزیده­اند.

وعد و وعید

وعد به معنای نوید پاداش و وعید به معنای تهدید به عذاب است.[1] خداوند در قرآن کریم در موارد متعدد به مؤمنان وعده پاداش و نعمت بهشتی و به کفار، مشرکین و منافقین وعده جهنم داده است و نیز در برابر ارتکاب برخی گناهان تهدید به عذاب الیم و جهنم نموده است. مانند:[2]

1.اما کسانی که کفر ورزیدند به عذابی شدید در دنیا و آخرت گرفتارشان کنم و برای ایشان کمک رسانی نیست.

2.به منافقین بشارت بده که عذاب دردناک برای ایشان است.

3.کسانی که به آخرت ایمان نمی­آورند برایشان عذابی دردناک آماده نمودیم.

سوالی که در این زمینه بین فرق مختلف مطرح می­شود این است که آیا این وعده و وعیدها با شرائط خاصی عملی می­شود و یا اینکه اراده الهی بدون شرائط دیگر به تحقق این امور تعلق گرفته است؟[3]

مبانی در حل مساله

دیدگاه مذاهب کلامی در این مسأله بستگی به مبانی پذیرفته شده عقلی و اعتقادی ایشان دارد. اعتقاد به حسن و قبح عقلی و شناسائی مصادیق خوب و بد توسط عقل، مبانی معتزله برای پاسخ به این مسأله را تشکیل می­دهد. معتزله مدعی است که وعد و وعید الهی محقق می­شود؛ زیرا تخلف و عدم تحقق وعده و وعید ظلم است. در نتیجه همانطور که تحقق وعده­ها حتمی و ضروری است تحقق وعید نیز ضروری می­نماید.[4]

ادله مسأله

معتزله چهار دلیل برای ادعای خود آورده­اند:[5]

1.ایشان معتقدند که تخلف خداوند از تحقق تهدیدات، خلف وعده محسوب می­شود و این ناشی از عدم علم و حکمت خداوند به امور می­شود که محال است. در نتیجه تحقق یافتن تهدیدات الهی ضروری است؛ همانطور که تحقق وعده­های الهی برای مؤمنان ضروری است و تخلف در این امور نیز برخلاف علم و حکمت خداوند است.

2.در تحلیلی دیگر، معتزله بر این باور است که تخلف خداوند از انجام نویدها و کیفرها قبیح محسوب می­شود. زیرا تخلف موجب کذب کلام الله می­شود که قبیح است در حالی که طبق مبانی معتزلی خداوند مرتکب افعال قبیح نمی­شود. در نتیجه به ضروری بودن تحقق وعد و وعید الهی حکم می­کنند.[6]

3.باور معتزله در مورد عدل الهی مانع از اعتقاد به امکان تخلف خداوند از وعده و وعیدهای اوست. زیرا ایشان تخلف از انجام نویدها و کیفرها را مصداق ظلم دانسته در حالی که ساحت الهی را از این نسبت به دور می­دانند.

4. اگر وعید محقق نشود مردم بر ارتکاب گناه تحریک می­شوند.[7]

در ضمن معتقدند گناهکارانی که توبه نکرده­اند در جهنم جاوید خواهند بود ولی عذابشان از عذاب کفار کمتر است.[8] معنی سخن این است که مغفرت و عفو الهی بدون توبه محال است.[9]

نظر معتزله در برابر نظریه افراطی مرجئه می­باشد. این دسته از اهل سنت بدون توجه به حسن و قبح عقلی و مفهوم عدل الهی تحقق تهدیدات خداوند در مورد گناهکاران را انکار می­کنند.

ردّ اعتقاد مرجئه و معتزله

در فرهنگ اعتقادی شیعه که برخاسته از قر آن و کلام معصومین علیهم السلام است بطور صحیح از این مسأله در دو بخش جواب داده شده است.

1.نوید (وعده) الهی برای مؤمنان:

شیعه، تحقق نوید الهی را ضروری دانسته و امکان تخلف در این مورد را مخالف با عدل و حکمت خداوند دانسته با این حال فضل و رحمت خداوند را در تحقق وعده­های الهی بی­تأثیر نمی­داند.[10]

2.تهدیدات (وعید) الهی:

نسبت به کفار و مشرکین و منافقین تحقق تهدیدات بلاشک ضروری است و تخلف در این موارد را تخلف از وعده و مصداقی از قبح برشمرده­اند.[11]زیرا خداوند می­فرماید:

ان الله لا یغفر ان یشرک به[12]

برخی گناهان بدون توبه مورد عفو الهی واقع نمی­شود. مانند قتل عمدی و ظالمانه و ادعای امامت به ناحق و شرب خمر و...

اما نسبت به گناهان دیگر از سوی مسلمان و مستضعفین (با توجه حکمت و علم خداوند و نیز نوع گناه و اعتقادات مرتکبین گناه) در صورتی که به کفر و شرک نرسد، تحقق وعید در این مورد، حق خداوند قلمداد شده و تحقق و عدم تحقق آن منوط به اراده خداوند بر اساس علم و حکمت الهی و... است. خداوند می­فرماید:

و یغفر مادون ذلک لمن یشاء[13]

بدیهی است در صورت انجام وعید، ظلمی واقع نشده و در صورت عدم تحقق وعید و شمول عفو الهی علاوه بر اینکه قبیح نبوده، بر خلاف علم، حکمت و عدل الهی نیز نمی­باشد. در واقع خداوند برخی را بر اساس اراده و حکمت خویش می­آمرزد؛ در حالی که ظلم و گناه نموده­اند و این خلف وعید، علاوه بر اینکه قبیح نیست بلکه نیکو نیز می­باشد.[14]

طرد نظر معتزله

در محضر امام رضا(ع) از عقیده معتزله بحث شد که معتقدند گناهان کبیره بخشیده نمی­شود. امام(ع) در رد عقیده معتزله فرمودند:

امام صادق(ع) فرمودند که قرآن برخلاف این نظر معتزله نازل شده است؛ چرا که خداوند می­فرماید:[15] ان ربک لذو مغفره للناس علی ظلمهم[16]

ضعف مبانی معتزله

معتزله در مسأله وعید با تکیه بر یک معرفت عقلی (حسن و قبح) جواب داده است اما غافل از اینکه معارف عقلی و مفاهیم مختلف شرعی می­توانند در مسأله تأثیرگذار باشند. احاطه بر جمیع مبانی و نسبت سنجی صحیح بین مفاهیم عقلی و شرعی و ارتباط جهات یک مسأله با امور مختلف اعتقادی تماما در تحلیل صحیح یک مسأله تأثیرگذار است.

مقاله

جایگاه در درختواره عقائد فرق

این موضوعات را نیز بررسی کنید:

جدیدترین ها در این موضوع

رفتار و منش امام خمینی (ره) با دختران

رفتار و منش امام خمینی (ره) با دختران

در همۀ جوامع بشری، تربیت فرزندان، به ویژه فرزند دختر ارزش و اهمیت زیادی دارد. ارزش‌های اسلامی و زوایای زندگی ائمه معصومین علیهم‌السلام و بزرگان، جایگاه تربیتی پدر در قبال دختران مورد تأکید قرار گرفته است. از آنجا که دشمنان فرهنگ اسلامی به این امر واقف شده‌اند با تلاش‌های خود سعی بر بی‌ارزش نمودن جایگاه پدر داشته واز سویی با استحاله اعتقادی و فرهنگی دختران و زنان (به عنوان ارکان اصلی خانواده اسلامی) به اهداف شوم خود که نابودی اسلام است دست یابند.
تبیین و ضرورت‌شناسی مساله تعامل مؤثر پدری-دختری

تبیین و ضرورت‌شناسی مساله تعامل مؤثر پدری-دختری

در این نوشتار تلاش شده با تدقیق به اضلاع مسئله، یعنی خانواده، جایگاه پدری و دختری ضمن تبیین و ابهام زدایی از مساله‌ی «تعامل موثر پدری-دختری»، ضرورت آن بیش از پیش هویدا گردد.
فرصت و تهدید رابطه پدر-دختری

فرصت و تهدید رابطه پدر-دختری

در این نوشتار سعی شده است نقش پدر در خانواده به خصوص در رابطه پدری- دختری مورد تدقیق قرار گرفته و راهبردهای موثر عملی پیشنهاد گردد.
دختر در آینه تعامل با پدر

دختر در آینه تعامل با پدر

یهود از پیامبری حضرت موسی علیه‌السلام نشأت گرفت... کسی که چگونه دل کندن مادر از او در قرآن آمده است.. مسیحیت بعد از حضرت عیسی علیه‌السلام شکل گرفت که متولد شدن از مادری تنها بدون پدر، در قرآن کریم ذکر شده است.
رابطه پدر - دختری، پرهیز از تحمیل

رابطه پدر - دختری، پرهیز از تحمیل

با اینکه سعی کرده بودم، طوری که پدر دوست دارد لباس بپوشم، اما انگار جلب رضایتش غیر ممکن بود! من فقط سکوت کرده بودم و پدر پشت سر هم شروع کرد به سرزنش و پرخاش به من! تا اینکه به نزدیکی خانه رسیدیم.

پر بازدیدترین ها

تعامل اعراب مسلمان و ایرانیان ʆ) نقش امام حسن(ع) و امام حسین(ع) در فتح ایران

تعامل اعراب مسلمان و ایرانیان (6) نقش امام حسن(ع) و امام حسین(ع) در فتح ایران

این نوشتار در نقد سلسله مقالاتی است که فتح ایران توسط اعراب مسلمان را یکی از مقاطع تلخ تاریخ معرفی نموده‌اند.
No image

امام حسین (ع): «الناسُ عبیدُ الدنیا و الدین لعق علی السنتهم یحوطونه مادرَّت معایشُهم فاذا مُحَّصوا بالبلاء قَلَّ الدَیّانون»

«مردم بندۀ دنیایند و دین بر زبانشان می‌چرخد و تا وقتی زندگی‌هاشان بر محور دین بگردد، در پی آنند، امّا وقتی به وسیلۀ «بلا» آزموده شوند، دینداران اندک می‌شوند.»
No image

قالَ رَسُولُ اللّهِ (صلّى اللّه علیه و آله):«اِنَّ لِقَتْلِ الْحُسَیْنِ علیه السّلام حَرارَةً فى قُلُوبِ الْمُؤمنینَ لا تَبْرُدُ اَبَداً.»

پیامبر اکرم (صلّى اللّه علیه و آله) فرمود: «براى شهادت حسین علیه السلام ، حرارت و گرمایى در دلهاى مؤمنان است که هرگز سرد و خاموش نمی‌شود.» (جامع احادیث الشیعه ، ج 12، ص 556)
راههای رسیدن به آرامش روانی از نگاه قرآن

راههای رسیدن به آرامش روانی از نگاه قرآن

قرآن کریم که بزرگترین معجزه پیامبراکرم(ص) است و تمام آنچه را که بشر برای هدایت نیاز داشته ودر آن آمده است، کاملترین نسخه برای آرامش روح است.
Powered by TayaCMS