دانشنامه پژوهه بزرگترین بانک مقالات علوم انسانی و اسلامی

پرهیز از شبهات keep away of Doubts

No image
پرهیز از شبهات keep away of Doubts

كلمات كليدي : ورع، احتياط، ترك شبهه، تقوي، شبهات فكري و مالي

نویسنده : سيد حسين حقايقي

شبهات، جمع شبهه، (اسم مصدر از اشتباه[1])، به معنی شک و تردید[2]، پوشیدگی کار[3] و همانند بودن دو چیز است به‌گونه‌ای که تشخیص را مشکل یا غیر ممکن کند[4] و در اصطلاح، تردید بین امور حلال و حرام، خطا و ثواب و حق و باطل است[5]. غزالی می‌گوید: مراد ما از شبهه، جز این نیست که کار آن بر ما مشتبه شود[6] و ابن عربی معتقد است: شبهه یعنی چیزی که شبیه محرماتی است که مطابق نص صریح کتاب، سنت و اجماع تحریم شده است.[7]

اهمیت و جایگاه پرهیز از شبهات‌

در آموزه‌های دینی، به مقوله‌‌‌‌ی شبهه و پرهیز از آن، اهمیت فراوانی داده شده است. واژه‌های تقوی، ورع، احتیاط و مانند آن، جایگاه و وسعتِ تأثیرگذاری آن را به خوبی بیان می‌کند. علمای اخلاق و عرفان چنین گفته‌اند:

«تقوی مراتبی دارد که بالاترین مرتبه‌ی آن، پرهیز از شبهات و مکروهات است.[8]»

یعنی در این مرحله، انسان نه تنها از محرمات قطعی و گناهان واضح اجتناب می‌کند، بلکه خود را از امور مشتبه نیز دور نگه می‌دارد که مبادا به گناه آلوده شود. به همین دلیل امیرمؤمنان(ع) می‌فرمایند:

«هیچ ورعی از نظر رفعت، مانند توقف در امور مشتبه نیست.»[9]

درجات مسلمین در پرهیز از حرام

مسلمین در پرهیز‌کردن از حرام درجات مختلفی دارند[10]:

درجه‌ی اول، پرهیز عدالت‌پیشگان است. در این مرحله، از هر چیزی که فتوای فقها آن را حرام می‌داند باید پرهیز کرد.

درجه‌ی دوم، پرهیز صالحان و نیک‌مردان است که اجتناب از موارد شبهه است. یعنی پرهیز از چیزهائی که احتمال حرمت دارد، هر چند که از نظر مراجع عظام، حرام نباشد.[11]

درجه‌ی سوم پرهیز تقواپیشگان است و آن اجتناب از مواردی است که بیم آن می‌رود که انجام آن به حرام یا شبهه، منجر شود.

درجه‌ی چهارم، ورع صدیقان است و آن روی‌گردانی از غیر خدا و توجه کامل به او است.

پرهیز از شبهات از منظر قرآن و روایات

قرآن کریم، و احادیث معصومین علیهم‌السلام، با تعبیرات مختلفی و با تأکید فراوان به این موضوع پرداخته و ما را به پرهیز از شبهات توصیه می‌کنند.

قرآن کریم می‌فرماید:

«از آنچه نمی‌دانی پیروی نکن، چرا که گوش،چشم و دلها، همه مسئولند.»[12]

پیغمبر اکرم(ص) می‌فرمایند:

«آنچه من آن را حلال می‌دانم، تا روز قیامت حلال، و آنچه حرام می‌دانم تا قیامت حرام است. آگاه باشید، خدای سبحان، حلال و حرام را در قرآن بیان نموده، و من نیز در سنت و سیره ام، برای شما تبیین نمودم. و بین حلال و حرام، شبهه‌ها است که از ناحیه‌ی شیطان و از ابداعات او بعد از من است.»[13]

امیرمؤمنان علی(ع) می‌فرمایند:

«از شبهه‌ها حذر کنید؛ زیرا که شبهه به قصد فتنه و گمراه‌سازی ساخته شده است.» [14]

امام محمد باقر(ع) می‌فرمایند:

«درنگ کردن هنگام پیش آمدن شبهه، بهتر از فرو رفتن در گرداب هلاکت است.» [15]

امام صادق(ع) می‌فرمایند:

«پارساترین مردم کسی است که به گاه شبهه بازایستد.» [16]

اقسام شُبهات

شبهات بر دو قسم هستند:1- فکری 2- مالی

قسم اول: شبهات فکری

امت اسلامی، ارزش‌ها و ضد ارزش‌هایی دارد و کسانی که ارزش‌ها‌ی متفاوتی دارند سعی می‌کنند با بدعت‌های شبهه‌آلود و سخنان و تحلیل‌های گیج‌کننده، مردم را گمراه نموده و ارزش‌های آنها را تغییر دهند.[17]

حق و باطل در حیات بشری، همواره و در همه‌ی موقعیت‌ها، با آن وضوح و صراحت نمودار نمی‌شوند که برای هیچ‌کس جای تردید و شک و شبهه‌ای نمانده باشد و عواملی دخالت دارند که زمینه‌ی اشتباه را فراهم می‌کنند که شبهات طبیعی نام دارند. از جمله:

1- دخالت نیتها و هدف‌گیری‌ها

2- نارسائی الفاظ در بیان مقاصد واقعی

3- چند علتی بودن حالاتی که در اعمال و آثار انسان وجود دارد.

شبهه دیگر، القای شبهه و مشتبه ساختن عمدی حقایق است.[18] نفوذ و تأثیر چنین شبهاتی در مردم موجباتی دارد:

1- ضعف معرفت و شناخت مردم نسبت به حقایق دین.[19]

2- دنیا‌پرستی و حرامخواری، که باعث می شود، انسان برخلاف شناخت خود عمل کند.

3- بی‌اعتمادی نسبت به پویندگان راه حق بر اثر خلافکاری‌های عده‌ای و مشاهده‌ برخی بی‌عدالتی‌ها و تبعیض‌ها.

4- عدم وجود مرجعی مطمئن برای رفع شبهه.

5- ...

قسم دوم: شبهات مالی

پارسایی و اجتناب از حرام، سبب نجات و حرامخواری بزرگترین مانع وصول به سعادت است. معصومین علیهم‌السلام، حلال و حرام را اموری روشن و آشکار می‌دانند، که با اندک‌دقت و با کمترین تلاش و پرس‌و‌جو، می‌توان به آن آگاهی یافت؛ اما مسئله‌ای که در این میان وجود دارد و چگونگی آن روشن نیست، شبهات است که اگر از آن پرهیز نشود، اعمالِ نیکِ ما را نابود نموده و زمینه‌ی گمراهی ما را فراهم می‌کند، و ما ناخواسته و ندانسته عامل فتنه‌گران و مفسدان خواهیم شد[20].

روز عاشورا، سید الشهدا، در علت آن‌همه گمراهی و خباثت یزیدیان فرمودند:

«شکم‌های شما از حرام پر شده است و لذا دیگر پذیرای هدایت نیستید[21]»

این پیام حسین بن علی(ع) به همه‌ی مردم دنیا است که حرام‌خواری حتی می‌تواند آدمی را در مقابل فرزند پیغمبر و سید جوانان بهشت قرار دهد و لذا پیغمبر خاتم(ص) حق داشت در مورد امت اسلامی از این جهت نگران باشد و اعلان خطر کند که:

«بعد از من بیش از هر چیز بر امتم از این کسب‌های حرام، شهوتِ پنهانی و ربا بیمناکم»[22]

آثار و نتایج پیروی از شبهات

پیروی از علم و آگاهی، یکی از مهمترین اصول زندگی اجتماعی است. به همین دلیل، بسیاری از آیات قرآن[23] و روایات اسلامی[24]، به این موضوع اختصاص یافته، و روشن می‌شود که بدون تحقیق و علم و یقین، نباید به چیزی معتقد شد، نه عمل کرد و نه داوری نمود؛ پیروی از حدس و گمان، و حرکت در فضای شبهه‌ها، خطرات بزرگی برای فرد و جامعه، در پی خواهد داشت؛ از جمله:

1-بروز فتنه‌های اجتماعی

2-انحطاط اخلاقی

-3تضعیف اعتقادات دینی[25]

3- پایمال شدن حقوق افراد

4- به خطر افتادن آبروی افراد

5- دلسرد کردن خدمتگذاران جامعه

6- پر رونق شدن بازار شایعات

5- از میان رفتن روحیه ی تحقیق

6- از بین رفتن روابط اجتماعی و ایجاد بدبینی[26]

راه مبارزه با شبهه گرایی

تنها سؤالی که در اینجا مطرح است، این است که ما چگونه می‌توانیم خود و جامعه را از این عادت شوم و عواقب دردناک آن، رهایی بخشیم. پاسخ این سؤال نیاز به بحث طولانی دارد که در این مختصر نمی‌گنجد، ولی به عنوان یک دستورالعمل فشرده باید به نکات زیر توجه کرد:

1- باید عواقب دردناک این عمل را از طرق مختلف، پی‌در‌پی به مردم گوشزد کرد و از آنها خواست که در آثار شوم پیروی از غیر علم تفکر کنند.

2- باید بدانند که خداوند متعال، در همه‌ حال مراقب آنها است. او سمیع و بصیر است و حتی از افکار ما آگاه است[27]. هر سخنی می‌گوییم و هر گامی بر‌می‌داریم در نامه‌ی عمل ما ثبت می‌شود.

3- باید سطح رشد فکری را بالا برد، چرا که پیروی از غیر علم، کار افراد نا‌آگاه است.[28]

تقوی؛ درمان شبهات

تقوا‌ی الهی سرچشمه‌ی تمام خوشبختی‌ها است و خیر و سعادت دنیا و آخرت را برای انسان به ارمغان می‌آورد. قرآن کریم برای تقوی ثمرات فراوانی را بیان نموده که ما به ذکر چند مورد از آن اکتفا می‌کنیم:

1- پرهیز از گناه. خداوند می‌فرماید:

«هنگامی که پرهیزگاران گرفتار وسوسه‌های شیطان شوند، (به یاد خدا و کیفر او) می‌افتند، ناگهان بینا می‌گردند[29]»

2- سعادت جاویدان. خداوند می‌فرماید:

«پرهیزگاران گرامی‌ترین افراد نزد پروردگارند»[30]

3- تشخیص حق و باطل. خداوند می‌فرماید:

«ای کسانی که ایمان آورده‌اید اگر از (مخالفت فرمان ) خدا بپرهیزید برای شما وسیله‌ای برای جدایی حق از باطل قرار می‌دهد»[31]

4- هدایت و پذیرش حق .خداوند می‌فرماید:

«آن کتاب با عظمت که در آن هیچ تردیدی نیست، راهنمای پرهیزگاران است[32]»

آری، انسان با تقوی قدرت جذب داشته و حرف حق را می‌پذیرد. آثار دیگر تقوی عبارتند از:

آسان شدن امور زندگی[33]، روزی بی‌حساب[34]، نزول برکات[35]، بهترین توشه‌ی قیامت[36]، قبولی اعمال[37]، محبوب خدا شدن[38]، نجات از جهنم[39]، وراثت بهشت.[40]

مقاله

نویسنده سيد حسين حقايقي
جایگاه در درختواره فضائل اخلاقی

این موضوعات را نیز بررسی کنید:

جدیدترین ها در این موضوع

رفتار و منش امام خمینی (ره) با دختران

رفتار و منش امام خمینی (ره) با دختران

در همۀ جوامع بشری، تربیت فرزندان، به ویژه فرزند دختر ارزش و اهمیت زیادی دارد. ارزش‌های اسلامی و زوایای زندگی ائمه معصومین علیهم‌السلام و بزرگان، جایگاه تربیتی پدر در قبال دختران مورد تأکید قرار گرفته است. از آنجا که دشمنان فرهنگ اسلامی به این امر واقف شده‌اند با تلاش‌های خود سعی بر بی‌ارزش نمودن جایگاه پدر داشته واز سویی با استحاله اعتقادی و فرهنگی دختران و زنان (به عنوان ارکان اصلی خانواده اسلامی) به اهداف شوم خود که نابودی اسلام است دست یابند.
تبیین و ضرورت‌شناسی مساله تعامل مؤثر پدری-دختری

تبیین و ضرورت‌شناسی مساله تعامل مؤثر پدری-دختری

در این نوشتار تلاش شده با تدقیق به اضلاع مسئله، یعنی خانواده، جایگاه پدری و دختری ضمن تبیین و ابهام زدایی از مساله‌ی «تعامل موثر پدری-دختری»، ضرورت آن بیش از پیش هویدا گردد.
فرصت و تهدید رابطه پدر-دختری

فرصت و تهدید رابطه پدر-دختری

در این نوشتار سعی شده است نقش پدر در خانواده به خصوص در رابطه پدری- دختری مورد تدقیق قرار گرفته و راهبردهای موثر عملی پیشنهاد گردد.
دختر در آینه تعامل با پدر

دختر در آینه تعامل با پدر

یهود از پیامبری حضرت موسی علیه‌السلام نشأت گرفت... کسی که چگونه دل کندن مادر از او در قرآن آمده است.. مسیحیت بعد از حضرت عیسی علیه‌السلام شکل گرفت که متولد شدن از مادری تنها بدون پدر، در قرآن کریم ذکر شده است.
رابطه پدر - دختری، پرهیز از تحمیل

رابطه پدر - دختری، پرهیز از تحمیل

با اینکه سعی کرده بودم، طوری که پدر دوست دارد لباس بپوشم، اما انگار جلب رضایتش غیر ممکن بود! من فقط سکوت کرده بودم و پدر پشت سر هم شروع کرد به سرزنش و پرخاش به من! تا اینکه به نزدیکی خانه رسیدیم.

پر بازدیدترین ها

No image

خداشناسی

No image

دوستی

No image

عفو و گذشت

No image

خوش خلقی

Powered by TayaCMS