دانشنامه پژوهه بزرگترین بانک مقالات علوم انسانی و اسلامی

حرکت قطعیه و توسطیه

No image
حرکت قطعیه و توسطیه

كلمات كليدي : حركت قطعيه، حركت متوسطيه، زمان، آن

نویسنده : جمال سروش

قبل از تعریف این دو اصطلاح نکته‌ای را متذکر می‌شویم و آن این که بعضی گمان دارند که حرکت بر دو قسم است؛ قطعیه و توسطیه در حالی که این طور نیست؛ زیرا حرکت به دو معنا اطلاق می‌شود. حرکت به معنی قطع و حرکت به معنی توسط و اطلاق حرکت به این دو معنا به اشتراک لفظی است نه اشتراک معنوی.[1]

حرکت قطعیه

در تعریف حرکت قطعیه گفته شده است: "تغییر زمانی و به تعبیر دیگر تغییری را که در طول مدتی از زمان موجود است اگر منطبق بر زمان در نظر گیریم تغییر تدریجی یا حرکت قطعیه می‌گویند."

حرکت قطعیه چون بر زمان منطبق است مانند خود زمان امتدادی سیال دارد و در نتیجه ممکن نیست کل آن در یک "آن" موجود باشد، بلکه کل آن فقط در مدت زمان حرکت موجود است، به گونه‌ای که به ازاء اجزاء فرضی زمان مذکور، حرکت مزبور نیز اجزاء فرضی مشابهی دارد که همراه با اجزاء مشابه زمانش موجود و معدوم‌اند؛ یعنی نیمه‌ی اول آن فقط در نیمه‌ی اول مذکور و نیمه‌ی دومش فقط در نیمه‌ی دوم آن موجود است. همچنین ربع اول آن فقط در ربع اول از زمان مذکور موجود است و ربع دومش فقط در ربع دوم آن و هکذا و در یک "آن" فقط مقطعی فرضی از آن موجود است؛ اگر زمان و حرکت منطبق بر آن در حدی متوقف شوند، مقطع حاصل در حرکت بر مقطع حاصل در زمان منطبق است.

حرکت قطعیه یک کل ممتد است که با فرض مقاطعی در آن به اجزایی فرضی قابل انقسام است به طوری که ممکن نیست هیچ دو جزء فرضی آن با هم موجود باشند، بلکه باید جزء فرضی اول آن معدوم شود تا جزء فرضی دوم موجود شود و جزء فرضی دوم معدوم شود تا جزء فرضی سوم موجود شود و هکذا و هرگز کل آن یا حتی جزء فرضی بسیار کوچکی از آن در یک "آن" موجود نیست. آری در هر آنی فقط مقطعی فرضی از آن موجود است غیر از مقاطع فرضی موجود در آنات قبل و بعد.

حرکت توسطیه

در تعریف حرکت توسطیه گفته شده است: "تغییر زمانی و به تعبیر دیگر تغییری را که در طول مدتی از زمان موجود است، اگر غیر منطبق بر زمان در نظر بگیریم تغییر مستمر یا حرکت توسطیه می‌گویند".

بر خلاف حرکت قطعیه، حرکت توسطیه همه‌اش در همه‌ی آنات حرکت موجود است. پس تغییری است که امتداد سیال ندارد گرچه زمانی و دارای طول عمر است؛ در هر آنی از آنات زمان حرکت موجود است. لذا در حرکت توسطیه در طول مدت زمان حرکت در همه‌ی آنات یک تغییر ثابت یافت می‌شود.[2]

حال سؤالی مطرح است که آیا تصویر منطبق بر حرکت خارجی تصویر قطعی از حرکت است یا تصویر توسطی از آن یا به اعتباری قطعی و به اعتباری توسطی؟ به بیان دیگر آیا آنچه که در خارج است حرکت قطعیه است یا حرکت توسطیه یا هر دو؟

فیلسوفان پیشین در وجود حرکت توسطیه اتفاق نظر دارند، اما وجود حرکت قطعیه مورد اختلاف است. ظاهر سخنان "ابن سینا" نشان می‌دهد که منکر حرکت قطعیه است، اما صراحت و حتی قرائنی بر خلاف آن وجود دارد. "بهمنیار" با نقل اشکالی بر حرکت قطعیه آن را صریحا انکار کرده است. اما "میرداماد" وجود هر دو را در خارج قائل است همچنان که "صدرالمتألهین" بر وجود حرکت قطعیه تأکید دارد و به شدت از آن دفاع می‌کند.[3] مرحوم "علامه طباطبایی" نیز وجود هر دو معنای حرکت را در خارج می‌پذیرد.[4]

مقاله

نویسنده جمال سروش

این موضوعات را نیز بررسی کنید:

جدیدترین ها در این موضوع

No image

امکان اخص Contingency,probability

بنابراین باید امکان را مقابل ضرورت دانست؛ اما بسته به اینکه واژه امکان در مقابل چه ضرورتی مطرح شود، معانی مختلفی از امکان خواهیم داشت.
No image

فاعل بالتسخیر

No image

علت صوری

No image

علت مادی

No image

فاعل جبری

پر بازدیدترین ها

Powered by TayaCMS