بهشت

كلمات كليدي : بهشت، مرگ، پل چينود، دوزخ، انديشه نيك، گفتار نيك، كردار نيك، گرزمان

نویسنده : محمد رضا نظري

تعریف و ریشه شناسی

در باور زرتشتیان، بهشت جایگاه جاودانه‌ی پس از مرگ است و به کسانی تعلق دارد که کارهای نیکی را انجام داده و از برخی محرمات پرهیز نموده‌اند.

کلمه بهشت در ( زبان اوستای Vohuišta صفت عالی است و مرکب از دو جزء Vohu به معنی نیک و پسوند صفت عالی‌ساز išta می باشد که روی هم به معنی بهترین زندگی است. این کلمه در زبان پهلوی به صورت vahišt و در فارسی به صورت بهشت در آمده است.) در اوستا از بهشت با عناوین گوناگونی چون سرای جاودانی، محل پاداش نیکوکاران، زندگی بهترین یا جهان بهترین تعبیر شده است.[1]

بهشت در عقائد اقوام هند و ایرانی

ظاهراً اعتقاد به جهان دیگر و پاداش بهشت برای نیکان، و عذاب برای بدکاران ریشه در عقائد اقوام هند و اروپای دارد. در "ریگ‌ودا" آمده است که بهشت مسکن آنهای است که نیکی می‌کنند.[2]چنان که از وداها بر می‌آید "آسوراها/ اهوراها" در بهشت پادشاهی داشته‌اند و کسانی که طبق "اشه/ رته" زندگی کرده بودند پس از مرگ بدان جا می‌رفتند.[3] اینان معتقد بودند ورود به بهشت، پاداش اعمال نیکی است که در این دنیا انجام گرفته است. در گاهان نیز آمده که هیچ عملی بی‌پاداش یا عذاب نمانده[4] و کسانی که پیروی از دروغ کرده‌اند در روز واپسین شکسته و درهم ریخته خواهند شد و پیروان راستی مزد نیکی خود را گرفته و به جایگاه خوش ابدی داخل شده[5]، در این سرزمین جاودانی از نعمت های فراوان بهره مند می گردند.[6] نکته ای که باید بدان پرداخت این است که بهشت اقوام هند و اروپای، در تعالیم زرتشت دچار تحولی بنیادین شده و مفاهیم جدیدی بر آن افزوده گشته است.

چگونگی رفتن به بهشت

به اعتقاد زرتشتیان، روح آدمی بعد از مرگ، پس از سه روز، راهی جهان دیگر می‌شود. اعمال انسان درستکار به صورت دوشیزه‌ای زیبا در می‌آید و به او می‌گوید: هرچند خوش آیند بودم تو مرا خوش آیندتر ساختی، هرچند زیبا بودم تو مرا زیباتر ساختی. اگر شخص، انسان شروری باشد، اعمالش به صورت عجوزه‌ای زشت و زننده نمایان خواهد گردید که ضد گفته‌های فوق را ابراز می‌کند. بعد از آن، انسان از پل چینود عبور می‌نماید و به اعمالش رسیدگی می‌گردد. چنانکه اعمال نیک او بیشتر از اعمال بدش باشد و وی مطابق دستورهای دین، عمل کرده و راستی و درستی را پیشه خود ساخته باشد به او پاداش نیک داده، از پل چینود به آسانی عبور کرده و پس از آن وارد بهشت خواهد شد. اما عاقبت دروغ‌پرستان، خوش نخواهد بود زیرا وجدانشان آنان را توبیخ کرده و روان و وجدان آنان چون به نزدیکی پل "چینود" می‌رسد در بیم و هراس افتاده و به دوزخ خواهند افتاد.[7] اگر اعمال خوب و بدش یکسان باشد در جایگاه میانی خواهد بود[8] که در اوستا "میسوَن گاتو" و در زبان پهلوی "همیستگان" نامیده می‌شود. [9]

در کتابهای زرتشتیان پی‌در‌پی به انسان هشدار داده شده است که دنیای مادی گذرا بوده و سرانجام مرگ فرا خواهد رسید و انسان به خاطر اعمال نیک یا بد خود پاداش یا پادافره[10] خواهد دید[11].

ویژگیهای بهشت

بنابر آنچه که در دینکرد آمده است، بهشت و دوزخ اکنون نیز وجود دارند.[12] بهشت در بالا قرار گرفته و روشن و خوش بوی و فراخ است و غذای بهشتیان، خوشمزه و خوشبو و لذیذ می‌باشد اما دوزخ در زیر زمین قرار گرفته است. جایگاهی که تنگ، تاریک، متعفن و دارای همه بدیها است و غذای ساکنان آن حاوی چرک و خون و پلیدیهای متعفن است. ساکنین همیستگان نیز که در میان این دو قرار دارند نه از سعادت بهره‌ای می‌برند و نه متحمل درد و عذابی می‌گردند.

مراتب بهشت

به اعتقاد زرتشتیان، بهشت دارای مراتبی می‌باشد - همانگونه که جهنم نیز دارای مراتبی است - و اشخاص با توجه به اعمالی که انجام داده‌اند در آنها جای می‌گیرند. گفته شده است که بهشت دارای سه مرتبه است که عبارتند از: هومت، هوخت، هورشت (اندیشه نیک، گفتار نیک، کردار نیک).[13]

البته یک مرتبه چهارم و بالاتری نیز وجود دارد که به آن "گرزمان" می‌گویند. این مرتبه مخصوص کسانی است که اعمال دینی را به بهترین وجه انجام داده‌اند. این مرتبه متعالی از بهشت که زیستگاه آواز نامیده می شود، در نوری بی پایان قرار دارد. وهومنه به استقبال شخص نیکوکار آمده و روح او را به پیشگاه اهورامزدا راهنمایی می‌کند[14] و بهشتیان با شادی و شعف به وی خوش آمد خواهند گفت.

ارداویراف‌نامه نیز درجات بهشت را به این صورت توصیف نموده است:

«روح انسان نیکوکار پس از مرگ، نخستین گام را با اندیشه نیک به "ستاره‌پایه" - جایی که اندیشه نیک قرار دارد – می‌گذارد. جایگاهی که ساکنان آن همانند ستاره‌های درخشان می‌درخشند. اهل این مرتبه کسانی هستند که یشت نکرده و گاهان را نسروده‌اند و خویدوده[15] را انجام نداده‌اند و همچنین فرمانروایی و سالاری ننموده‌اند اما به دلیل ثوابهای دیگر داخل این مرتبه از بهشت شده‌اند.

مرتبه دوم در جایگاه، "ماه‌پایه" است - آنجا که گفتار نیک قرار دارد- روان کسانی در این مرتبه است که در گیتی یشت نکرده و گاهان را نسروده و خویدوده را انجام نداده باشند اما چون ثوابهای دیگری انجام داده‌اند در این مرتبه داخل شده‌اند.

جایگاه سوم "خورشیدپایه" - مرتبه کردار نیک است- که روشنی و فروغ بسیاری دارد. در این مرتبه روانها بر تختهای طلای تکیه دارند و همانند خورشید می‌درخشند. این مرتبه جایگاه کسانی است که در دنیا پادشاهی و دهبدی و سالاری را به خوبی انجام داده‌اند.

مرتبه چهارم گروتمان (گرزمان) است که در اصطلاح، ما به آن بهشت برین می‌گوئیم محلی که روشن و پر آسایش است».[16]

در این جایگاه، روان‌ها در کنار فرشتگان به سر می‌برند و از پیری، مرگ، غم و هر گونه عذاب در امان هستند و همیشه پرفره و خوشبو و پر از شادی و نیکی می‌باشند.

زرتشتیان معتقدند که رستاخیز در زمان نابودی کامل اهریمنان خواهد بود و اهورامزدا همه مردم را زنده خواهد کرد و به حساب همه رسیدگی خواهد نمود[17]. همه بدیها و عیبها از آفریدگان نیک، دور می‌شود و مخلوقات همگی به ذات اصلی خود برگشته و در خلوص، پاکی، بی‌عیبی، بی‌نیازی و آسوده از خطرات اهریمن‌ها، در شادی کامل زندگی خواهند کرد.[18]