نکوهش مراء و پافشاری بر سخن خویش

نکوهش مراء و پافشاری بر سخن خویش

قالَ علیٌ(ع): «مَن جَعَلَ دَیدَنَهُ المِراءَ لَم یُصبِح لَیلَهُ»(غررالحکم و دررالکلم، ترجمه رسولی محلاتی، ج2، حدیث9193/8)

یکی از ویژگی‌های ناپسندی که در روایات به ‌شدت مورد مذمّت و نکوهش واقع شده، مراء است. مراء یعنی ردّ کردن سخن دیگری و اثبات برتری خود؛[1] به این معنی که گاهی اوقات، انسان برای اظهار زیرکی و برتری خود، از سخن دیگری اشکال و ایراد می‌گیرد، تا به این وسیله حرف خود را به اثبات برساند.[2] گاهی نیز انسان وقتی اشتباهی می‌کند، حاضر نمی‌شود به اشتباه خود اعتراف کند، به همین دلیل در مقام توجیه سخن خود بر می‌آید و آن را با مطلب نادرست دیگری توجیه می‌کند و این کار دائم تکرار می‌شود، چون هر بار که انسان بر اشتباه خود پافشاری می‌کند، طرف مقابل نیز وقتی می‌بیند که دیگری مطلب باطلی را حقّ جلوه می‌دهد، در ردّ سخن او پافشاری می‌کند. وقتی چنین روحیه‌ای بر انسان حاکم شد، همواره در تلاش است که حرف خود را به کرسی بنشاند. آنچه مسلّم است این است که چنین روحیه‌ای از خودپسندی و خودخواهی انسان نشأت می‌گیرد. یعنی انسان نمی‌خواهد بگوید اشتباه کردم و اعتراف به اشتباه را موجب پایین آمدن شأن و مرتبه خود می‌داند. او با اینکه می‌داند اشتباه کرده، نمی‌خواهد دیگران بفهمند که اشتباه کرده است. به‌همین دلیل است که گاهی اوقات، با اینکه مطلب را برای او توضیح می‌دهند و او را متوجه اشتباه خود می‌سازند، با یک‌دندگی ردّ می‌کند و سخن خود را حقّ جلوه می‌دهد و حاضر نیست از حرف اشتباه خود دست بردارد. شکی نیست که مراء، از آزار به دیگران و برانگیختن خشم و اعتراض طرف مقابل خالی نیست. از جهتی مراء موجب می‌شود که مراء کنندگان به جان هم بیفتند؛ چراکه  هرکدام در تلاش است که حرف خود را برتری بخشد.[3] حضرت علی(ع) در این باره می‌فرمایند:

«لا مَحَبةَ مَعَ کثرَةِ المِرَاءِ»[4]

با مراء و جدال و ستیز زیاد، دوستی و محبّتی باقی نمی‌ماند.

ممکن است این رفتار ناپسند در آغاز به ‌شکل رفتاری غیر عادّی از انسان سر بزند، ولی کم‌کم این خصلت زشت بر روح انسان اثر می‌گذارد و نفس انسان از این کار لذّت برده در مراحل بعدی به انجام چنین کاری مشتاق‌تر می‌شود و به‌راحتی بدون اینکه خود متوجّه شود، این کار را انجام می‌دهد؛ تا آنجا که اعتراض و خرده‌گیری بر سخنان دیگران رفتار همیشگی او می‌شود.[5] حضرت علی(ع) در این‌باره می‌فرمایند: کسی که خود را به مراء عادت دهد، به ‌تدریج این کار برای او به‌صورت یک عادت درمی‌آید.[6]

بنابراین انسان نباید به‌خاطر خودخواهی و خودپسندی، با اشکال‌تراشی و پافشاری بر حرف خود، در صدد اثبات برتری خود بر دیگری باشد؛ چرا که این کار علاوه‌ بر اینکه از نظر اسلام مورد نکوهش واقع شده، دارای آثار زیان‌باری نیز است؛ که در این میان، آنچه مسلّم است، چنین صفتی باعث به ‌وجود آمدن رنجش، کینه و دشمنی در بین افراد می‌شود.

پی نوشت:
• [1]. مصباح یزدی، محمدتقی، مشکات 3.1/2 (ره توشه)، قم، موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، 1384، چاپ اول، جلد دوم، ص201.
• [2]. شبّر، سیدعبدالله؛ اخلاق، محمدرضا جباران، قم، هجرت، 1379، چاپ پنجم، ص227  و  تهرانی، مجتبی، اخلاق الهی، تهران، موسسه فرهنگی دانش و اندیشه معاصر، 1381، چاپ دوم، ج 4، بخش یکم، ص166.
• [3]. مصباح یزدی، محمدتقی، پیشین، ص201.
• [4]. آمدی، عبدالواحدبن محمد؛ تصنیف غررالحکم و دررالکلم، مصطفی درایتی و حسین درایتی، قم، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، 1378، چاپ دوم، حدیث7194، ص311.
• [5]. تهرانی، مجتبی؛ پیشین، ص166.
• [6]. غررالحکم و دررالکلم، ترجمه سید هاشم رسولی محلاتی، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1388هش، چاپ یازدهم، ج2، حدیث9191/6، ص424.