فقه و علوم عقلی

فقه و علوم عقلی سمانه فردمنش اگر علوم عقلى گاه مرتبط به مقام شناخت و معرفت انسان، شناخت‌شناسی، گاه مربوط به منطق شناخت و عرضه معرفت، منطق و گاه مربوط به اصول جهان‌بینی، جهان‌بینى فلسفى و دینى و گاه مربوط به حقایق هستى در تمامى مراتب تشکیل وجود، فلسفه وجود و گاه مربوط به تبیین دینى از واقعیات مقدس وجودات کلام و بالاخره گاه مربوط به تبیین عددى و انتزاعى حقایق هستى - ریاضیات - است پس باید ارتباط هریک را با فقه دینى به نحو مستقل مورد بررسى قرار داد زیرا که هویت علمى هریک از علوم محض فوق ارتباط خاصى را اقتضا مى‌کند ولو در نگاه کلان نیز مى‌توان به نوعى از نحوه ارتباط کلى آن علوم با فقه دینى سخن گفت. 1. اتمام اصول و قواعد معرفت‌شناسى و منطق یافت نظریه درست و صحیح به هنگام استنباط قواعد و کلام فقهى به نحو موضوعى دخالت مستقیم و یا حداقل به صورت غیر مستقیم نقش دارند چرا که همان طورى که بدون پذیرش محال بودن دور، نمى‌توان بسیارى از نظرات فقهى را همانند عدم جواز تقلید را در خود تقلید را تثبیت کرد، نیز بدون پذیرش و رعایت جهات قضایا نیز نمى‌توان اخبار معارض را تنقیح نمود. 2. اگر هدف فقه دینی، تبیین احکام دینى است و اگر قواعد حکمت حکم دینى به دینى بودن آن است پس بدون باور بر مبانى کلامى و فلسفى اساس دین، فقیه نه تنها نمى‌تواند به استنباط فقهى دست یازد بلکه برفرض توانایى نیز کوچکترین ارزش و فایده‌اى براى خود و دیگران ندارد: از این جهت: الف) دیدگاه الهى فقیه دینى شرط لازم از براى تفقه دینى اوست و چون قوام این دیدگاه الهى به پذیرش اصول و قواعد فلسفى و کلامى و فلسفه دینى و کلام دینى است پس باور بر آن اصول لازم و ضرورى است. ب) آن باورها ولو به نحو ارتکازى باشد و صرفا به نحو اجمالى دانسته شوند درفقاهت دینى فقیه و در استنباط حکم دینى نقش موثر دارند بنابراین لزومى بر شناخت و باور تفصیلى بر آن اصول و قواعد کلامى و فقهى نیست چرا که فقیه دینى مى‌تواند بدون توجه به بیانات تفصیلى آن اصول و صرفا با اصل موضوع تلقى کردن آن اصول کلامى و فلسفى به استنباط فقهى بپردازند بنابراین فقاهت دینى و به طور کلى فقه دینى متقدم برکلام و فلسفه دینى است تا آن فقه و فقاهت بتواند تبیین شده و یا کارا باشد ولو مخاطب آن اصول و قواعد کلامى و فلسفى در بینش‌هاى مقدماتى موثر در فقه نقش دارند ولى گاه خود آن اصول و قواعد به عنوان صغرى و یا کبرى استنباطات فقهى قرار مى‌گیرند و در نتیجه دریافت نتایج فقه دینى نقش مستقیم دارند در آن هنگام است که معرفت تفصیلى آن اصول و قواعد ضرورى است تا مبادا بدون شناخت از زوایاى آن اصول و قواعد در تبیین حکم دینى انحراف و یا اشتباهى صورت پذیرد. ‌3 . ریاضیات به عنوان یک علم انتزاعی،‌ تنها نقش موضوع‌شناسى در فقه دینى دارد که در طول تاریخ فقه دینى نیز در ابواب گوناگون فقه،‌ حضور چشمگیرى داشته است چنان که در باب ارث، باب وصایا، باب طهارت، باب دیه قواعد ریاضى سخت مورد استفاده واقع شده است.

روزنامه رسالت