موانع اصلی خودسازی

همه انسانها در درونشان یک هدایت فطری دارند که آنها را حرکت می‌دهد حال کسانی که نمی‌توانند پیشرفت معنوی کنند باید به دنبال اشکال کار باشند و موانع را بشناسند. در ضرورت و اهمیت خودسازی همین بس که جهاد اکبر نام گرفته است. امام محمد باقر(ع) می‌فرماید: هیچ برتری و فضیلتی همانند جهاد نیست و هیچ جهادی در قدر و منزلت با جهاد با نفس برابری ندارد.(1)

موانع خودسازی

1) عدم قابلیت نفس

بزرگترین مانع خودسازی عدم قابلیت نفس و ارتکاب گناهان است. گناه، صفحه دل و روح انسان را تیره می‌کند، انسانی که به گناه عادت کرد دیگر نمی‌تواند آن را ترک کند و به کمال برسد.حضرت امام صادق(ع) فرمود: وقتی انسان مرتكب گناه شد یک نقطه سیاه در قلبش پیدا می‌شود، پس اگر از گناه توبه كرد نقطه سیاه محو می‌گردد، و اگر همچنان به معصیت ادامه داد، نقطه سیاه نیز تدریجاً بزرگ می‌شود تا اینكه بر مجموع قلب غلبه نماید. در این صورت هرگز به فلاح و رستگاری نخواهد رسید.(2)رسول خدا (ص) فرمود: اذا كان یوم القیمه انبت الله لطائفه من امتى اجنحه فیطیرون من قبور هم الى الجنان یعنى روز قیامت كه مىشود خداوند به بعضى از امت من بالهایى عطا مى كند كه از قبرهاى خود پرواز مى كنند و به سوى بهشت مى روند و آنجا متنعم مى شوند، ملائكه از آنها مى پرسند: شما از حساب فارغ شدید؟ مى گویند: ما حسابى نداشتیم. مىگویند: از صراط گذشتید؟مى گویند: ما صراطى ندیدیم.ملائكه مى پرسند: شما از امت كیستید؟مى‌گویند: ما از امت محمد (ص) هستیم.ملائكه مى پرسند: عمل شما در دنیا چه بوده كه به این مرتبه عالى و منزلت عظیمه رسیده‌اید؟ گویند: دو صفت در ما بود كه خدا این مقام را به ما داده است.یكى اینكه هرچى خدا در دنیا قسمت ما كرده بود در دنیا راضى بودیم.دوم اینكه اگر در خلوت اسباب معصیت براى ما مهیا مى شد از خدا حیا مى كردیم و مرتكب معصیت نمى شدیم.(3).

2) وابستگی‌های دنیایی

دومین مانعی که در مسیر سالک الی الله قرار دارد وابستگی های دنیایی چون: وابستگی به ثروت، مقام و... است؛ این وابستگی‌ها انسان را از رسیدن به هدف باز می‌دارد. پس بر سالک لازم است به جای حب دنیا، حب آخرت و حب خدایی را جایگزین کند.

3) پیروی از هوای نفس

حضرت امام (ره) اولین گام در «خودسازی» را شناخت همه جانبه نفس بیان می‌فرماید، به این معنا که اگر نفس به طور شایسته شناخته نشود، توفیق تهذیب و تزکیه نفس برای انسان میسّر نخواهد شد. هواهای نفسانی انسان را دائما به این طرف و آن طرف می‌کشانند و از یاد خدا غافل می‌کنند.امام علی (ع) می‌فرمایند: «سزاوار است که انسان بر خویش اشراف داشته و همیشه مراقب قلب خود و نگهدار زبان خویشتن باشد.» (4) حضرت امام( ره) می‌فرماید: «انسان باید مثل طبیب و پرستار مهربان از حال خود مواظبت نماید و مهار نفس سرکش را از دست ندهد که به مجرد غفلت مهار بگسلد و انسان را به خاک مذلت و هلاکت کشاند و در هر حال به خدای پناه برد از شر شیطان و نفس اماره.» (5)

4) پرخوری

کسی که فقط در فکر پر کردن شکم خود است چگونه می‌تواند به یاد خدا هم باشد؟ جز این است که پس از تهیه وعده صبحانه به فکر تهیه ناهار و پس از آن به فکر وعده بعدی است؟ سالک الی الله فقط باید در حد ضرورت و رفع نیاز بدن غذا بخورد و از پر خوری که موجب کسالت و قساوت قلب می‌شود اجتناب کند.حضرت صادق (ع) به ابوبصیر فرمود: شكم در اثر پرخوری طغیان می‌كند. نزدیكترین احوال بنده به خدا هنگامی‌ است كه شكمش خالی باشد، و بدترین حالات وقتی است كه شكمش پر باشد.(6)

5) پرگویی و زیاده گویی

کم گویی نشانه کمال عقل است انسان باید فقط به قدر ضرورت صحبت کند و این نعمت بزرگ الهی را ضایع نکند. امیرالمؤمنین (ع) فرمود: «هنگامی‌كه خدا صلاح بنده اش را بخواهد قلت كلام و قلت طعام و قلت خواب را به او الهام می‌كند.» (7)امام رضا(ع) فرمود: سه چیز از علائم فهم و فقاهت است: بردباری، علم، سكوت، و سكوت دری است از درهای حكمت. سكوت موجب محبت می‌شود و دلیل هر خیری است.(8)

6) حب ذات

چه سخت است، فردی که تمام موانع را برطرف می‌کند و آخر به این نتیجه می‌رسد که همه اعمالش، نماز و روزه اش، حج و جهادش فقط در جهت پاداش اخروی بوده که از حب ذات نشأت می‌گیرد. پس باید این فرد حب خدا را جایگزین حب ذات کند و هر کاری که انجام می‌دهد، فقط و فقط در جهت جلب رضای حق باشد.

7) سستی اراده

یکی از موانع تهذیب نفس که از ابتدا همراه انسان است سستی اراده است، انسانی که تصمیم دارد در این راه گام بردارد ممکن است با وسوسه‌های شیطان و نفس اماره روبه‌رو شود که می‌گویند این راه مشکل است، تو نمی‌توانی یا هنوز وقت بسیار است. شخص برای اینکه در این راه موفق شود باید توکل، تقوا و اخلاص، همت و تلاش و پشتکار، داشته باشد. چنانکه خدای سبحان می‌فرماید: «وَالَّذِینَ جَاهَدُوا فِینَا لَنَهْدِیَنَّهُمْ سُبُلَنَا »(9)امام علی(ع) می‌فرماید: (10)؛ سستی را با عزم مدارا كنید.بنابراین برای خودسازی تنها علم کافی نیست، علم باید با عمل همراه باشد، اگر انسان موانع را شناخت و در جهت برطرف ساختن آنها عملاً اقدام کرد موفق می‌شود.