كلمات كليدي : سائل، مجيب، جدل، مناظره
نویسنده : مهدي افضلي
صناعت جدل بر خلاف برهان، قوام آن به دو طرف است که یکی را سائل و دیگری را مجیب می‌نامند. برای آن‌که مجادل بتواند به اهداف خویش نائل شود لازم است مسائلی را در نظر گرفته و در آن‌ها از مهارت کافی برخوردار شود. در حقیقت صناعت جدل را می‌توان دو بخش دانست: علم و مهارت، از یک طرف باید به لحاظ محتوایی غنی باشد و از سوی دیگر مهارت کافی برای به کارگیری و استفاده از آن داشته باشد. منطق‌دانان همه این مطالب را ذیل دو عنوان آداب جدل و آموزش‌هایی برای مجیب و سائل طرح کرده‌اند.
آداب مناظره برای مجادل به طور عام
مجادل باید در امور مختلفی مهارت داشته باشد، از آن جمله می‌توان امور زیر را نام برد:
1. مهارت در ساختن عکس، عکس مستوی و عکس نقیض یک قضیه
2. مهارت در ارائه مقدمات متعدد برای اثبات یا ابطال هر مطلوب
3. مهارت در سخنوری و خطابه
4. به کارگیری کلمات فخیم و فاخر و پرهیز از تعبیرهای عامیانه
5. تقویت حافظه برای استفاده از نصوص دینی، فلسفی، علمی، ضرب المثل‌ها و مانند آن
6. احتراز از استهزا، ریشخند و ناسزا به طرف مقابل
7. اعتدال در زیر و بم صدا
8. احترام، تواضع و فروتنی در مقابل حریف
9. قطع نکردن سخن حریف و گوش سپردن به سخنان او
10. احتراز از جدل با ریاکاران و طالبان قدرت و مقام
11. اخلاص در نیت و نداشتن قصدی جز کسب حقیقت
آموزش‌ها و وصایایی برای سائل
سائل نخست مواضع مورد نیاز خود را نزد خویش حاضر سازد و تمهیدی بیاندیشد که پذیرش مقدمات مورد نیاز برای ادامه کار از سوی حریف فراهم گردد. چیزی را که به صراحت مناقض با موضع خصم باشد از اول ابراز ندارد، بلکه پس از اعتراف گرفتن نسبت به مقدمات مختلف او را به آنچه مخالف و مناقض با موضعش است الزام کند. برای اعتراف گرفتن شگرد‌های مختلفی وجود دارد که باید مورد توجه قرار گیرد:
1.در گام نخست پرسش را متوجه خود مقدمه مطلوب نکند.
2. وقتی نوبت به پرسش از مقدمه مطلوب فرا رسد باز هم نباید به طور مستقیم پرسش را متوجه آن کرد؛ بلکه از چیزهایی که اعم، اخص یا مساوی با مطلوب است پرسید و آن‌گاه از راه قیاس، استقرا یا تمثیل مقدمه مطلوب را نتیجه گرفت.
3.با زیرکی مقدمات را چنان بچیند که خصم نسبت به نظم آن نتواند اطلاع پیدا کند.
4.خود را طالب حقیقت نشان دهد.
5.مقدمات را بیشتر در قالب ضرب المثل و مانند آن بیان کند.
6.در لابلای سخن خویش مقدماتی قرار دهد که ارتباطی با مقصود ندارد تا حریف از آن مقدمه مورد نظر را فراچنگ نیاورد.
7. در مناظره با کسانی که به خویشتن مغرورند، پرسش‌های متعدد که ربطی به مقصود ندارد طرح کند تا او خسته شود و نتواند مراد سائل را تشخیص دهد.
8. هنگام رسیدن زمان ابراز مطلوب، آنرا متقن، استوار و قاطع بیان کند.
9.نسبت به تماشاچیان شناخت داشته باشد و خود را حامی ایشان نشان دهد و حمایت‌شان را جلب کند.
10.هنگام شکست خصم او را سرزنش و مذمت نکند.
آموزش‌ها و وصایایی برای مجیب
مجیب در مقام پاسخگویی از پرسش‌ها یکی از طرق زیر را به کار بندد تا بتواند در مناظره به توفیق دست یابد:
1. تلاش کند به جای پاسخ گفتن، خود سوالهایی را متوجه حریف کند و در موضع سائل خود را قرار دهد.
2.تلاش کند که سائل را به امور فرعی سرگرم کند تا مجال بیشتری برای پاسخ دادن پیدا کند.
3.از اعتراف به قضایایی که وضع او را نقض میکند در حد امکان خود داری کند.
4. اگر در برابر یک مشهور مطلق قرار گرفت یا آشکارا به حق اعتراف کند یا مبهم و دو پهلو سخن بگوید.
5.اگر راهی جز اعتراف نداشت، می‌تواند تلازم میان مشهور و نقض وضع خود را مورد مناقشه قرار دهد. یا اینکه اعتراف شخصی نکند، بلکه اعتراف را به کسانی که بدان ملتزم‌اند نسبت دهد. این مرحله از مراحل بسیار دشوار جدل است که نیازمند دانش و مهارت فوق العاده‌ای است.
البته مراحلی‌که ذکر میشود به صورتی طولی و ترتیبی است، اگر نتوانست خود را به سائل تبدیل کند نوبت به دومی می‌رسد و اگر نتوانست سائل را به فرعی‌ها مشغول کند نوبت به مرحله سوم می‌رسد و همین‌طور.