إقباض

كلمات كليدي : إقباض، اموال منقول، اموال غیر منقول، عِوَض

نویسنده : محمدرضا ارائی

إقباض در لغت به معنای «تحویل دادن و تسلیم»¹و در اصطلاح فقهی :

الف) در اموال غیر منقول، عبارتست از «تخلیه»²، به این معنا که، فروشنده، تمام موانع تصرف مشتری را، در مبیع، برطرف نماید.

ب) در اموال منقول، عبارتست از تخلیه³، نقل دادن⁴، پیمانه کردن⁵، وزن کردن⁶، شمارش ⁷، دست نهادن بر آن ⁸ و تحویل⁹ .

آنچه در «إقباض» واجب است عبارتست از:

1- تسلیم عِوَض:

یعنی بر هر یک از فروشنده و خریدار، واجب است تا عِوَضی را که طرف دیگر قرارداد در اثر عقد بیع ، مستحق شده، «در صورت مطالبه»¹⁰ به او تسلیم نماید.

دلیل وجوب تسلیم این است که : خود عقد، این معنا را اقتضاء دارد.¹¹

2- تفریغ مبیع از سایر اموال:

یعنی باید فروشنده ، مبیع را از سایر اموال خود، مطلقاً و از میان اموال دیگران فی الجمله، جدا نماید.¹²

دلیل وجوب تفریغ، همان دلیل وجوب تسلیم است، یعنی در هر دو از اطلاق عقد، استفاده می شود، همانگونه که بایستی مبیع، تحویل مشتری داده شود، باید از سایر اموال فروشنده هم جدا گردد، و بدون آن، غرض متعاقدین تأمین نمی شود ( هدف این است که مشتری، از آن مبیع، استفاده نماید)¹³

3- ضمان فروشنده در زمان امتناع ناحق او از تسلیم مبیع:

اگر فروشنده از تحویل دادن مبیع، خودداری کند و این امتناع هم به ناحق باشد، ضامن اجرت مدت امتناع می باشد.¹⁴

احکام إقباض

1- ضمانت مبیع پیش از دریافت مشتری، بر عهده فروشنده است، که نام آن «ضمان المعاوضه» است.15

ادلۀ ضمان معاوضه

الف – روایت نبوی مشهور :

« کل مبیع ، تلف قبل قبضه فهو من مال بایعه»¹⁶

ب- روایت عقبه بن خالد از امام صادق (ع) : ... من مال صاحب المتاع الذی هو فی بیته حتی یقبض المتاع ...»¹⁷

ج- اجماع¹⁸

2- ضمانت ثمن معّین، پیش از دریافت فروشنده، بر عهدۀ مشتری است.

ادلۀ این نوع ضمانت همانند حکم قبلی است.¹⁹

3- اگر بخشی از مبیع، پیش از آنکه فروشنده تحویل مشتری دهد، تلف شود دو صورت برای آن متصور است :

الف- مبیع، دارای اجزائی است که ثمن بر آن، قابل توزیع و تقسیط است.

ب- مبیع، دارای اجزائی است که ثمن بر آن، قابل توزیع و تقسیط نیست.

در صورت نخست، به همان نسبت، بیع، فسخ می شود و ثمن آن به مشتری بر می گردد²⁰. دلیل آن همان حدیث نبوی است.²¹

و در صورت دوم، اگر آن را در حکم عیب پیش از عقد، دانستیم مشتری بین فسخ معامله و «ارش» مخیّر است و الا مشتری فقط حق فسخ دارد،²² برخی معتقدند مشتری حق فسخ ندارد، بلکه حق ارش دارد.²³