برهان حرکت

كلمات كليدي : برهان حركت، ارسطو، برهان محرك اوّل، برهان ارسطوئي، قوه، فعل، علة العلل

نویسنده : مهدي جدي

موسس این برهان، «ارسطو» است و لذا از آن به «برهان ارسطه یا ارسطوئی» تعبیر می‌کنند که معروف به «برهان محرک اوّل» (Prime - Mover) است.

موجودات امکانی از یک جهت به موجود ثابت و متغیر و یا به تغییر دیگر، به موجودات مجرد و مادی تقسیم می‌شوند، موجودات مجرد موجوداتی هستند که هم کمالات خود را هم زمان و یک‌جا داشته دارای قوه و فعل نیستند که به مرور زمان استعدادهای درونی آنها به حسب شرایط مکانی و زمانی بروز نماید، بلکه هر چه باید داشته باشند را خداوند به حسب شرایط مکانی و زمانی بروز نماید. بلکه هر چه باید داشته باشند را خداوند یک‌جا به آنها عطا کرده است. همانند ملائکه.

اما موجودات مادّی دارای قوه و فعل‌اند و موجوداتی مستکمل هستند که دایم از نقص به کمال می‌روند اینان در بدو خلقت و پیدایش واجد همه کمالات نیستند اما توان و استعداد به دست آوردن کمالات را دارند مثلاً انسان موجودی نیست که در بدو خلقتش واجد همۀ کمالات انسانی خود باشد و هم‌چنین در بُعد جسمانی و معنوی خویش کامل نیست لذا به مرور زمان به کمالات جسمانی و معنوی خود دست پیدا می‌کند. با این توضیح می‌توانیم بگوئیم که عالم طبیعت در تغییر و تحول تدریجی است. یعنی دایم در حال خروج از قوه به فعل و یا در حال تغییر و تحوّل تدریجی است.

تقریر برهان محرّک اوّل:

هر موجود جسمانی متحرک است و هر متحرکی نیازمند محرّک است (بر طبق قانون علیّت) پس هر موجود جسمانی نیازمند محرّک است. و با توجه به این‌که تسلسل محال است. باید سلسلۀ محرّک‌ها، به موجودی منتهی شود که خود، متحرّک نیست علة العلل تمام حرکت‌هاست.

البته مقصود این نیست که حرکات در زمان گذشته منتهی می‌شوند به محرکی که متحرک نیست بلکه مقصود این است: هر حرکتی در زمان حرکت خود محرکی همراه دارد که آن محرک یا ثابت است یعنی ماوراء الطبیعی است و یا متغیر است یعنی طبیعی است ولی در نهایت امر توام است به محرکی ماوراء الطبیعی در زمان حرکت.

در این‌جا توجه به یک نکته لازم است و آن این‌که:

در برهان حرکت ثابت می‌شود که متحرک، به محرک غیر متحرک نیاز دارد و چون عالم طبیعت خالی از حرکت نیست طبعاً محرک آن، موجودی فراتر از طبیعت خواهد بود. اما این‌که این محرک غیر متحرک واجب است یا ممکن، واحد است یا متعدد، کمالات او متناهی است یا نامتناهی، از رسالت این برهان خارج است و باید آن‌ها را از براهین دیگر از قبیل برهان وجوب و امکان و براهین توحید و صفات کمال اثبات نمود.

استاد شهید مرتضی مطهری (ره) در تعلیقه بر اصول فلسفه و روش رئالیسم نوشته‌اند: این برهان به فرض تمامیّت، واجب الوجود را اثبات نمی‌کند، بلکه تنها ماوراء طبیعت را اثبات می‌کند.