حسن و قبح عقلی

پرسش: مفهوم حسن و قبح عقلی که یکی از مباحث مهم علم کلام و اخلاق است با چه معیارها و ملاک هایی قابل تبیین است؟

پاسخ: حسن و قبح عقلی از مباحث مهم و اساسی در علوم اسلامی از جمله علم کلام و اخلاق است. دراینجا به نحو اجمال به اهم ملاک ها و معیارهای تبیین این مفهوم عمیق و سازنده می پردازیم:

ملاک های حسن و قبح عقلی در یک تقسیم بندی کلی، اعمال انسان ها به دو دسته خوب و بد تقسیم می شود این تقسیم بندی براساس ملاک ها و معیارهایی است که در حسن و قبح عقلی درنظر گرفته شده است. اینک برای تبیین بهتر مفهوم حسن و قبح، چهارملاک به کار رفته دراین زمینه را ذکر می کنیم:

1- موافقت طبع: ملاک حسن و قبح، موافق بودن باطبع و مخالف با آن است. براساس همین ملاک است که همه افراد رغبت به عدل، حفظ امانت، عمل به میثاق و تعهد و شکر نعمت و... دارند و درمقابل این گرایش مثبت و ایجابی مردم از ضد این صفات و ویژگی ها بیزار و گریزانند.

2- مصلحت و مفسده: براساس این ملاک، آنچه مطابق مصلحت است حسن و چیزی که مخالف مصلحت است قبیح و زشت عقلی است.

3- موافقت کمال نفسی:صفات انسان به دو قسم تقسیم می شود: یک دسته صفاتی اند که انسان رغبت و میل به آنها داشته و آنها را دوست می دارد. دسته دوم صفاتی است که از آنها نفرت داشته و هیچ میل و رغبتی به آنها ندارد. برای مثال شجاعت برای انسان مطلوب و ترس منقصت است. فعل اگر تحصیل کننده کمال باشد حسن، و الا قبیح و زشت خواهدبود.

4- موافق و مخالف عادات: هر قوم و ملتی عادات، رسوم و روش هایی دارند که مختص به خودشان است.

حسن و قبح را براساس این ملاک، اینگونه باید معنا کنیم: هرچیزی که موافق عادات و روش های مردم باشد حسن است و چنانچه مخالف آنها باشد قبیح است. (رساله فی التحسین والتقبیح العقلیین، جعفر سبحانی، ص27) بنابرموارد ذکرشده کارکرد عقل مستقل انسان را که به عنوان حجت باطنی از آن در روایات یادشده است، می توان در این موارد برشمرد:

1- تشخیص خیرات از شرور یا (خوبیها از بدیها)

2- تشخیص زمان انجام فعل

3- تشخیص مکان انجام فعل

4- تشخیص کیفیت انجام فعل