خلافت و مسئولیت انسان بر روی زمین

در دیدگاه اسلامی در مبنا بودن اصل خلافت و جانشینی انسان و ماموریت انسان‌ها به عمران و آبادانی زمین تردیدی وجود ندارد و انسان به عنوان جانشین و خلیفه خداوند در زمین تعیین شده است. در آیات متعددی قرآن بیان کرده است که انسان‌ها خلیفه خداوند در روی زمین هستند: «انّی جاعلٌ فی الارض خلیفهً» و در تعداد دیگری از آیات هدف از خلقت انسان و وظایفی را که آنها باید در روی زمین انجام دهند بیان گردیده است. «هو انشاکم من الارض و استعمرکم فیها». او خدایی است که شما را از خاک آفرید و برای عمارت و آباد ساختن زمین بر گماشت.

انسان‌ها در عمل در موارد زیادی بویژه در بخش تولید و عمران و آبادانی زمین وظیفه تحقق توحید افعالی خداوند را بر عهده دارند. هدف از آفرینش انسان و حیات او در روی زمین ایجاد جامعه ای ایده آل و سعادت تمام انسان هاست. آباد کردن و عمران زمین که در این آیه بیان شده زمانی اتفاق می‌افتد که انسان‌ها به وظایف و تکالیف خود در قبال همدیگر، رعایت احکام الهی و قوانین مذهبی عمل کنند و جهانی را ایجاد کنند که در آن هیچ جنگ و اختلافی بین انسان‌ها نباشد و زندگی آنها در صلح و آرامش سپری گردد.‌

خلافتی که انسان از سوی خداوند قبول کرده است و طبق آیات قرآن فرشتگان و دیگر موجودات به دلیل سنگینی این تکلیف الهی از قبول آن سر باز زدند، امانتی و مسئولیتی در نزد انسان است. انسان به سبب امانتی که قبول کرده است: «انّا عرضنا الامانه علی السّماوات و الارض..» طی حیات خود امکان رشد و ارتقای معنوی و کیفی و بایسته خود را به دست می‌آورد و به کمالات مورد نظر در خلقت خود دست می‌یابد. این انسان‌ها شایستگی دارند که وارث خداوند در زمین باشند و هر کس که در این مرحله رشد کیفی توفیق یابد از مسئولیت بیشتری برخوردار می‌شود.‌

در صفات وارثان زمین می‌فرماید: آنان که خدا را یاری می‌کنند کسانی هستند که اگر در روی زمین به آنها اقتدار و تمکین دهیم نماز به پا می‌دارند، زکات به مستحقان می‌دهند. امر به معروف و نهی از منکر می‌کنند و بازگشت امور به سوی خداست. در بیان صفات انسان‌های خالص و مومن، نماز و زکات آورده شده است و کسانی هستند که بندگان خدا را به امر خیر دعوت کرده و از زشتی‌ها و بدی‌ها باز می‌دارند و در واقع آنها جانشینان واقعی خدا در زمین هستند.‌

علاوه بر این، انسان‌ها در برابر نعمت‌های بی شماری مورد سئوال واقع می‌شوند که خداوند در اختیارشان گذاشته است و موظفند از این نعمت‌ها برای رسیدن به کمال مطلوب استفاده کنند. مرحوم علامه طباطبایی در تفسیر «نعمت» می‌فرماید: این مواهب در صورتی نعمت خواهند بود که در راه سعادت و نیکبختی مورد استفاده واقع شوند و گرنه چیزی جز نقمت و بلانخواهند بود.‌

از سوی دیگر، مسئولیت پذیری انسان مستلزم مسئولیت متقابل افراد جامعه نسبت به یکدیگر و طبیعت و جهان آفرینش است تا برنامه آفرینش عملی شود. از این اصل حاکمیت محبت متقابل، انصاف و مودت و بسط مکارم اخلاق در روابط اجتماعی نتیجه می‌شود. «انی ربی رحیم و دود».

و امام باقر (ع) می‌فرماید: هل الدین الاالحب. آیا دین چیزی جز محبت است؟ بر اساس سنت تکوینی، در نظام احسن آفرینش، محبت و انصاف متضمن بقای این نظام و دشمنی، قساوت و خودخواهی اموری ناپایدار و برهم زننده نظام و برنامه الهی تلقی می‌شوند. بنابراین، بنیان اقتصاد اسلامی به جای «خود خواهی» بر اساس «مسئولیت پذیری، محبت و اخلاق اجتماعی» استوار خواهد بود و جامعه ای ایجاد می‌گردد که در قرآن و احادیث رهبران دینی به آن اشاره شده است.