انگیزه ها و کارکرد دانشمندان

امام علی(ع) فرمود: جویندگان علم و دانش سه دسته‌اند، آنها را به ظاهر، باطن و ذات و صفات مخصوصشان بشناسید.

گروهی علم و دانش را برای خودنمایی و آزاررساندن، و بحث و جدل و جهالت ورزی می‌آموزند. گروهی علم و دانش را برای گردن فرازی و بزرگ نشان دادن خود و فریب و نیرنگ بازی می‌آموزند. گروهی برای فهمیدن و عمل کردن و بکاربستن می‌آموزند. و اما آن عالمی که برای خودنمای و بحث و جدل علم می‌آموزد و در محافل و انجمن‌ها و مذاکرات علمی داد سخن می‌دهد و ستیزه گری و مردم آزاری می‌کند، و به فروتنی و خداترسی تظاهر می‌نماید، ولی در دل پروایی از خدا ندارد و از پرهیزکاری تهی است، خداوند کمر چنین عالمی را می‌شکند و بینی اش را به خاک می‌مالد. و اما آن عالمی که برای بزرگ نشان دادن خود و دغل بازی علم می‌آموزد، و در برابر همتایان خود گردن فرازی می‌کند، اما در برابر ثروتمندان و توانگران علمی- که کمتر و پایین تر از آنها است- فروتنی می‌کند، و از نعمت‌های شیرین آنها می‌خورد و دین خود را در هم می‌شکند، خداوند چنین عالمی را کور می‌گرداند و اثرش را از میان آثار علما براندازد و گمنامش می‌سازد. و اما عالم و فقیه و دانشمندی که برای فهمیدن و عمل کردن بدان، علم می‌آموزد، همیشه شکسته حال و آزرده خاطر و اندوهناک و بی خواب است. در دل شب‌های تاریک به پا می‌خیزد و کار علمی و دینی و عبادت می‌کند و با عبا و شب کلاه مخصوص عبادت در برابر حق تعالی کمر اطاعت خم می‌کند و به عبادت می‌پردازد. با همه این صفات از خداوند بسیار هراسناک است، و جز از برادران دینی مورد اعتماد و فهمیده از همه بیمناک و ترسان و کناره گیر است، خداوند پایه‌های زندگی چنین عالمی را استوار و محکم می‌سازد و او را در روز قیامت آسوده خاطر می‌دارد و ایمنی می‌بخشد.