خوف و رجا

پرسش: نقش خوف و رجا و میزان هریک را در سیر حرکت تکاملی انسان توضیح دهید؟

پاسخ: تعالیم قرآن و اخلاق اسلامی، انسان را در چارچوبی قرار می‌دهد که بین خوف و رجا باشد، و کفه هریک بر دیگری سنگینی نکند و همواره توازن میان آنها برقرار باشد.

مفهوم خوف و رجا

درکتاب مفردات راغب صفحه 303 درباره مفهوم خوف و رجا آمده است: «انتظار ناراحتی از یک نشانه را، ظنی باشد یا یقینی، خوف می‌گویند، کمااینکه «رجاء» انتظار چیز محبوبی است از علامتی ظنی یا معلوم. ضد خوف امن است که هم در امور دنیوی به کار می‌رود و هم درمسائل آخرتی.»

خوف و رجا در آموزه‌های اخلاقی به این شکل مطرح شده است؛ «رجا و خوف دوبالی هستند که به وسیله آن دو، مقربون، خود را به هر مقام محمود که طالب هستند می‌رسانند. کسی که خود را مجهز به این دو ابزار (بیم و امید) می‌کند درمسیر سالکان از هر عقبه سخت درآخرت می‌تواند خود را عبور دهد. (الموسوعه الذهبیه للعلوم الاسلامیه، ج16، ص482). لازم به ذکر است که خوف در قرآن به معنای جبن نیست، ترس ناشی از جبن مذموم است، زیرا در این صورت از خود دفاع نمی‌کند، اما انسان اخلاقی می‌کوشد خود را از خوف به امن برساند.

جایگاه خوف درقرآن

خوف و مشتقات آن در قرآن، نزدیک به 150 بار تکرار شده است. در 19 آیه متعلق خوف «الله» یا «مقام رب» ذکرشده و تقریبا به همین تعداد آیه متعلق آن عذاب قیامت آمده است. همچنین خوف در آیات دیگر، در زمینه‌های مختلف به کار گرفته شده است. اینک برای هریک از این موارد کاربرد خوف، یک آیه را ذکر می‌کنیم: «و اما هرکس از ایستادن (در موضع حساب و حشر) در پیشگاه پروردگارش ترسیده و نفس را از هوا و هوس بازداشته باشد، بی گمان بهشت جایگاه اوست.» (نازعات-40)

«من دست درازکننده به سوی تو نخواهم بود که بکشمت، چرا که من از خداوند، پروردگار جهانیان می‌ترسم.» (مائده-28) «در این، برای کسی که از عذاب آخرت می‌ترسد، عبرتی است.» (هود- 103)

«ای موسی! نترس که پیامبران در پیشگاه من نمی‌ترسند. (نمل-10) با توجه به این آیات ترس از «مقام رب» و «عذاب آخرت» و مانند این دو مثبت و تمجید شده است و در تربیت و اصلاح نفس انسان تاثیر زیادی دارد. دراین گونه موارد نترسیدن ضدارزش است. اما خوف در آیاتی مثل آیه اخیر مردود شمرده می‌شود، زیرا نباید در برابر منحرفان و طاغوتیان ترسید.