توسعه پایدار در پرتو آموزه های اسلامی

آموزه هاي اسلامي، توسعه پايدار

لیلانعمتی

در جهان بینی اسلامی همه چیز متعلق به خداست و بشر تنها به عنوان امانتداری شناخته شده که باید با رعایت قوانین و ضوابط علمی ضمن استفاده از این مواهب آن را به مالک اصلی آن باز گرداند. منابع زیست محیطی منابع محدودی هستند. منابع اخیر که از دیدی کلی به دو دسته منابع تجدید ناپذیر و منابع تجدید پذیر تقسیم می‌شوند، ممکن است در اثر استفاده مفرط و بی رویه، به سرعت به اتمام رسیده و یا میزان زیادی آسیب خورده و تجدید آنها به دشواری صورت می‌پذیرد. لذا در استفاده از این منابع باید عدالت و حقوق نسل‌های آینده را در نظر داشت.‌

خدا انسان را آفرید و برای ادامه حیات وی نعمت‌های فراوانی را در دل طبیعت به ودیعه نهاد و مومنان را به بهره وری و مصرف آنها تشویق کرد. در جای جای کلام وحی نیز به این مهم اشاره شده است از جمله: در سوره مریم آیه 40 آمده است : «ما زمین و تمام کسان و چیزهایی که بر آن هستند را به ارث می‌بریم.» در آیه 11 سوره رعد آمده است: « خداوند سرنوشت هیچ قوم و ملتی را تغییر نمی‌دهد مگر آنکه آنها خودشان را تغییر دهند.»‌

انسان‌ها به اصولی نیاز دارند که ضمن توجه به آرمان‌های اخلاقی، توسعه و بهبود زندگی مادی را نیز در برگیرد. چنین قوانینی باید جنبه‌های ماورای طبیعی داشته باشد. در آیات زیر به مالکیت انسان‌ها بر مواهب الهی ضمن رعایت ضوابط استفاده از آنها و لزوم توجه به حق نسل‌های آینده اشاره شده است. سوره بقره آیه 29: او خدایی است که آنچه روی زمین است برای شما آفریده. سوره اعراف آیه 24: و زمین تا مدتی معین قرار گاه و وسیله بهره گیری شما خواهد بود. سوره نساء آیه 58: خداوند به شما فرمان می‌دهد که امانت‌ها را به اهلش بازگردانید. خداوند در آیه 172 سوره بقره از انسان می‌خواهد که نعمت‌های خداوند بر روی زمین و محیط زیست را به بهترین نحو مصرف کند.

محدودیت منابع زیست محیطی با توجه به جمعیت انسان‌ها باعث شده که هر گونه اسراف کاری بتواند محرومیت‌های انسان‌های دیگری را در پی داشته باشد. نقل احادیث متعدد از پیامبر اعظم و ائمه اطهار نشان دهنده عنایت خاص این بزرگواران به این مقوله است. علامه طباطبایی در تفسیر آیه «ولاتوتوا السّفهاء اموالکم الّتی جعل الله لکم قیاماً» می‌نویسد: مجموع اموال و ثروتی که در روی کره زمین و زیر آن و بالاخره در دنیا وجود دارد متعلق یه تمام ساکنان این کره است و اگر بعضی از این اموال مختص به بعضی دیگر می‌باشد از باب اصلاح وضع عمومی بشر است اما مردم باید بدانند که عموم بشر جامعه ای واحدند که تمامی اموال دنیا متعلق به این جامعه است و بر تک تک افراد واجب است که این مال را حفظ نمایند و از هدر رفتن آن حلوگیری کنند. از امیرالمومنان نقل شده که برنامه ریزی قبل از عمل انسان را از پشیمانی باز می‌دارد. بنابراین ملاحظه می‌شود که توجه به توسعه پایدار در قرآن مجید آشکارتر از آن است که نیاز به تفسیر داشته باشد.‌

بررسی دیدگاه‌های دینی، حکایت از آن دارد که اسلام نظام زیست محیطی را مقهور آدمی می‌داند اما در عین حال با وجود تاکید در اینکه آدمی توان تسخیر عوامل زیست محیطی را داراست: «آن چه در آسمان و زمین است، مسخر شما قرار داد.» ولی در عین حال آموزه‌های دینی تاکید دارند که آدمی در جریان تسخیر منابع زیست محیطی باید رعایت ادب الهی را داشته باشد. توصیه قرآن به رعایت میزان و عدالت توسط انسان‌ها به این معناست که افراد و جوامع نباید تنها خود و منافع خویش را دیده و نسل‌های بعد را به دست فراموشی بسپارند.‌