جایگاه انسان کامل در هستی

انسان کامل در اندیشة عرفانی یکی از مواردی است که به عنوان صادر اول مطرحمی‌شود. امام خمینی (ره) نیز در آثار خود بارها به این موضوع اشاره کرده است و از انسان کامل و مترادفات آن تحت عنوان عباراتی چون: اولین ظهور، نخستین فلق صبح از، تعین اول اسم اعظم و اولین خلق یا خلق اول یادمی‌کند. همچنین حضرت امام در فرازی از مصباح الهدایه نامهای مختلفی برای صادر اول با عبارت «اول من فلق الصبح الازل» بر شمرده است که «مقام محمدیه(ص)» و «علویت علی(ع)» نیز یکی از این نامها است.‌

با توجه به موارد فوق می‌توان به تصویر روشنی از جایگاه انسان کامل در هستی پی برد. به بیان دیگر می‌توان گفت، موجودی که عصارة عالم و آیینة تمام نمای الهی است طبعاً دارای جایگاه وجودی والایی در هستی است. چرا که انسان کامل مظهر اسم اعظم است، اسمی که جامعیت تام نسبت به تمام اسمای الهی دارد و مظهرش نیز که همان حقیقت محمدیه است به تبعیت از اصل خود دارای جامعیت اتم نسبت به دیگر مظاهر خواهد بود. امام خمینی(ره) بر همین اساس انسان کامل را اولین ظهور وجودمی‌نامد ومی‌فرماید:‌‌ ‌‌«اولین نوری که از صبح دم هستی سر زد و دریای وجود و شهود را شکافت انسان کامل بود، همان خلیفة خداوند و اسم اعظمش و مشیت حق تعالی و نور پیشین با کرامت او. و سایر مراتب وجود از غیب تا شهود و تمامی منازل نزول و صعود در قوس وجود به واسطة او موجود شدند، بلکه دیگر وجودات ظهورهای نور انسان کامل و مظاهر حقیقت اویند، بر طبق آنچه در باب اسما و اعیان ذکر شد که اسما و اعیان ظهور ربّ انسان کامل و ‌‌]‌ظهور‌[‌‌ عین ثابت او هستند. پس، انسان کامل و وجود جامع، همانا اسم اعظم و ظلّ اسم اعظم »الله« است؛ و اوّل بودن و آخر بودن و ظاهر بودن و باطن بودن او را ست، و اوست آن » مشیتی« که خداوند آن را به خود او، و دیگر اشیاء را به واسطه او آفرید». ‌

همان گونه که از متن فوق استفاده می‌شود حضرت امام انسان کامل را با عنوان اولین نور و خلیفه الله معرفی کرده و دیگر موجودات را ظهور نور او و مظاهر حقیقت او دانسته است؛ بنابراین می‌توان نتیجه گرفت که اگر انسان کامل نبود دیگر موجودات هم نبودند و این دقیقاً مطابق حدیث قدسی است که خداوند در آن خطاب به پیامبر خود می‌فرماید: «لو لاک لما خلقت الافلاک». این حدیث انسان کامل را علت غایی آفرینش معرفی می‌کند. حضرت امام نیز در آثار خود بر این معنا تصریح نموده کل نظام عالم را مقدمة وجود انسان کامل معرفی کرده است. چنانکه می‌فرماید:‌ ‌«تربیت نظام عالم از فلکیات و عنصریات و جوهریات و عرضیات آن، مقدمه وجود«انسان کامل» است و در حقیقت این ولیده عصاره عالم تحقق و غایه القصوای عالمیان است و از این جهت آخر ولیده است. و چون عالم ملک به حرکت جوهریه ذاتیه متحرک است و این حرکت ذاتی استکمالی است به هر جا منتهی شد آن غایت خلقت و نهایت سیر است. و چون به طریق کلی نظر در جسم کلّ و طبع کلّ و نبات کلّ و حیوان کلّ و انسان کلّ افکنیم، انسان آخرین ولیده‌ای است که پس از حرکات ذاتیه جوهریه عالم به وجود آمده، و منتهی به او شده، پس دست تربیت حق تعالی در تمام دار تحقق به تربیت انسان پرداخته است »و الانسان هو الاول والآخر.»‌

حضرت امام بر اساس سخنی از پیامبر اسلام(ص) کهمی‌فرماید: «خداوند آفریده ای برتر از من نیافرید»، تصریح نموده است که افضلیت و اولیت آن حضرت در مقام تعین خلقی است؛ و از این جهت پیامبر(ص) اولین تعینات و نزدیکترین آنها به اسم اعظم است. در حالی که در مقام ولایت کلیه که از آن به «دنی فتدلی» و «وجود انبساطی اطلاقی» تعبیر می‌شود و محل استهلاک جمیع موجودات و تعینات است اساساً نسبت دادن اکرمیت و افضلیت و اولیت و آخریت متصور نیست. در تعبیرات حضرت امام از صادر اول، به واژة «خلق اول» یا اول مخلوق نیز برمی‌خوریم. ایشان در کتاب شریف شرح جنود عقل و جهل، فیض مقدس را واسطه در تجلّی مقام احدیت در آیینة عقل اولمی‌داند و بر اساس احادیث »اول ما خلق «الله نوری» و اول ما خلق الله العقل«معتقد است»نور مقدس نبی ختمی« اولین مخلوق و مرکز ظهور اسم اعظم و مرآت تجلی مقام جمع و جمع الجمع است. ‌