خاتم رسول اکرم (ص)

كلمات كليدي : شمايل النبي (ص)، خاتم، مهر نبوت، انگشتري، مهر حكومتي، تاريخ اسلام، رسول

نویسنده : منيره شريعت جو

خاتم واژه‌ای است عربی که معانی مختلفی برای آن از جمله مهر(به ضم میم)، انگشتری، پایان هر چیزی و موارد دیگر ذکر شده است.[1]

جایگاه واژه خاتم در سیره نبوی

گذشته از استفاده مشهور این لغت در مورد پیامبر(ص) با عنوان خاتم النبیین به معنای آخرین پیامبر، که در قرآن کریم نیز به آن اشاره شده است،[2] کاربردهای دیگری نیز در سیره ایشان دارد که به طور عمده در مباحث شمایل النبی (ص) به آن پرداخته می شود. در ذیل به دو معنای دیگر خاتم که مد نظر این پژوهش است اشاره می گردد:

1) خاتم درمعنای "مهر نبوت"

در گزارش های تاریخی آمده است که بین دو شانه پیامبر(ص)، در پشت ایشان یک برآمدگی به اندازه کف دست که بر آن موی رسته بود وجود داشت که از آن به مهر نبوت تعبیر می گردد و برخی افراد نیز آن را مشاهده نموده اند.[3] بحارالانوار در روایتی آورده است:

«که با نمودار گشتن مهر نبوت، نور آن بر نور خورشید پیشی گرفته و نوشته ای بدین مضمون بر آن ظاهر می گشت: لا إله الا الله وَحدَهُ لاشَریکَ لَه، تَوَجَه حَیثُ شِئت، فأنتَ مَنصور؛ به هر کجا که می خواهی روی بنما که تو نصرت داده شده هستی »[4]

2) خاتم در معنای "انگشتری"

از روایات استفاده می شود که پیامبر اکرم(ص) انگشترهای متعددی داشته و از نگین‌ها و نوشته‌های گوناگون بر روی آن استفاده می‌نمودند. استفاده از انگشتر نقره با نگینی مدور، انگشتر فیروزه و عقیق یمن مواردی است که ذکر شده است.

ایشان در حین استفاده از انگشتر، نگین آن را در سمت داخل دست قرار می داده[5] و همچنین آن را به دست راست خویش می‌نمودند.

«محمد رسول الله»، «بسم الله محمد رسول الله»، «محمد رسول الله، علی ولی الله»، «لا إله إلا الله، محمد رسول الله» و «صدق الله» عبارت هایی است که طبق روایات بر روی انگشترهای ایشان حک شده بود. همچنین ایشان از این که دیگران چنین نقشی را بر انگشتر خود حک نمایند نهی فرموده بودند.[6]

استفاده از نگین انگشتری به عنوان مهر حکومتی

پیش از توضیح در این مورد لازم به یادآوری است که در گذشته صرف نظر از استفاده از انگشتر به عنوان زینت، کسانی که صاحب مقام و منصبی بودند نوشته‌ای را بر روی انگشتر خود حک نموده و برای مهر نمودن نوشته‌های رسمی از آن استفاده می نمودند که در مورد پیامبر(ص) نیز چنین امری مصداق پیدا می کند.

در روایات تاریخی آمده است که ایشان پس از تشکیل حکومت اسلامی در مدینه، زمانی که قصد نمودند برای دعوت پادشاهان سایر کشورها به اسلام، نامه نگاری نمایند، به ایشان اطلاع دادند که پادشاهان عجم، نامه هایی را که بدون مهر باشد نمی پذیرند، لذا ایشان به منظور تهیه مهر، فرمان دادند که انگشتری از جنس نقره تهیه نمایند که بر روی آن، عبارت "محمد رسول الله" که هر کدام در یک سطر جای داشت نقش بسته بود و گفته می‌شود، آن را به انگشت نمی کردند.

همچنین آمده است که پس از رحلت پیامبر(ص) انگشتری که به عنوان مهر حکومتی استفاده می‌شد در اختیار خلفا بود و در زمان عثمان به چاه اریس افتاده و دیگر پیدا نشد و اما نکته‌ای که در پایان لازم به ذکر می‌باشد این است که ایشان از نقش همه انگشترها به عنوان مهر استفاده نمی‌کردند، بلکه تنها از همان انگشتر خاص به عنوان مهر حکومتی استفاده می‌نمودند. [7]