ترکیب از جواهر

كلمات كليدي : تركيب، تركيب حقيقي، تركيب اعتباري، تركيب عقلي، تركيب خارجي، تركيب انضمامي و اتحادي

نویسنده : مسعود اسماعيلي

ترکیب که در فلسفه به معنیِ «یکی شدنِ چند چیز» یا «اتحاد امور کثیر» است چند گونه تقسیم دارد: 1) تقسیم به حقیقی و اعتباری؛[1] 2) تقسیم به عقلی و خارجی؛[2] 3) تقسیم به انضمامی و اتحادی.[3]

یکی از انواع ترکیبهای موجود در جهان مادی، ترکیبی است که اجزاء آن از جنس جوهر (یکی از مقولات عشر) هستند. این ترکیب را هم می‌توان میان دو ماهیتی که در تحقق خود بنحوی به یکدیگر وابسته‌اند دید و هم میان ماهیاتِ غیروابسته یافت.[4] مثالِ موردِ اول، ترکیبِ جسم از هیولای اولی و صورت جسمیه یا ترکیبِ انواعِ جسم (مانند چوب) از ماده و صورت نوعیه است و ترکیبِ گِل از آب و خاک[5] یا ترکیب یک آلیاژ از آهن و مس، مثالِ مورد دوم است.

در جایی که دو جوهر بنوعی در تحقق خود به یکدیگر وابسته‌اند، از ترکیب آنها ماهیت و وجود جدیدی پدید می‌آید ولذا ترکیب آنها حقیقی است؛ اما در مواردی که دو جوهر در تحقق خود، به دیگری وابسته نیستند، از ترکیب آنها نوع جدیدی از ماهیت و وجود پدید نمی‌آید ولذا ترکیب آنها حقیقی نخواهد بود.[6]

مرکبات جوهریِ نوع اول (مرکب حقیقی جوهری)، خود حتماً از چند جوهر تشکیل شده‌اند و نمی‌توانند از جوهر و عرض تشکیل شده باشند؛[7] زیرا در فلسفه ثابت می‌شود که محال است یک جوهر حقیقی (مرکب) از جوهر و عرض تشکیل شده باشد به نحوی که عرض از اجزاء مرکب محسوب شود.

مرکب حقیقی جوهری، گاهی از جنس و فصل خارجی تشکیل شده است مانند انسان و گاهی از جنس و فصلِ ذهنی مانند عقل و نفس.[8] جنس و فصل این جواهر مرکب، از ماده و صورت آنها (ذهنی یا خارجی) گرفته و انتزاع می‌شود.[9] جسم از دو جوهرِ حال (صورت جسمیه) و محل (ماده اولی یا هیولا)، تشکیل شده است.[10]