تراکم جمعیت

تراکم جمعیت ‌(lioliulation density)

اصطلاح تراکم جمعیت دلالت دارد بر تعداد مردمی که یک منطقه یا مساحت معینی را در اختیار دارند. و به این منظور به کار می‌رود تا تعداد متوسط مردمی که یک واحد جغرافیایی را اشغال کرده‌اند، مشخص کنند. از این رو تراکم جمعیت، مهمترین و ساده‌ترین اطلاع درباره جمعیت و شیوه‌ای برای آگاهی از کل جمعیت سرشماری است. دانستن رقم کل جمعیت یک سرزمین، هر چند لازمست، ولی کافی نیست و باید رابطه‌ای میان این رقم و عواملی دیگر، مثل: مساحت منطقه‌ای که این جمعیت در آن زندگی می‌کنند، باشد؛ زیرا جمعیت در همان سرزمین نیز ممکن است، توزیع مکانی متعددی داشته باشد و انبوهی یا پراکندگی آن متفاوت باشد.

انواع تراکم جمعیت

تراکم حسابی: نخستین طریقی که برای محاسبه تراکم جمعیت مورد استفاده قرار می‌گیرد، ایجاد رابطه بین جمعیت و مساحت است؛ به این طریق که از تقسیم کل جمعیت بر روی مساحت منطقه‌ به کیلومتر مربع میزان تراکم حسابی جمعیت به دست می‌آید. ولی این میزان گویا نیست، زیرا در مساحت کل منطقه، همواره مکان‌هایی وجود دارد که برای زیست آدمیان مطلوب و مساعد نیست؛ مانند: صحرا و باتلاق. بنابراین این مناطق باید از کل مساحت منطقه جدا شود و رابطه‌ای میان جمعیت و آن قسمت از سطح منطقه که ارزش اقتصادی برای جمعیت دارد، برقرار گردد.

تراکم زیستی: این تراکم عبارت است از کل جمعیت تقسیم بر مساحت زمین قابل کشت یا زیر کشت. برخی از جمعیت‌شناسان این میزان را نیز دقیق نمی‌دانند؛ زیرا این میزان را نتیجه رابطه بین جمعیت و مواد غذایی می‌دانند، در حالی که زمین تنها عامل تولید مواد غذایی محسوب نمی‌شود و انسان از طریق دریا یا ترکیب‌های شیمیایی هم، مواد غذایی تهیه می‌کند.

بنابراین باید بین جمعیت و منابع اقتصادی ارتباط برقرار کرد. برای این کار یعنی محاسبه میزان تراکم جمعیت در ناحیه، تعداد جمعیت هر ناحیه بخش بر مساحت آن ناحیه به هکتار مورد ارزیابی قرار می‌گیرد.

تراکم جمعیت در ایران

در کشور ایران تراکم حسابی جمعیت در سرشماری‌های متعدد رو به افزایش است و علت آن است که مساحت کشور ثابت است ولی جمعیت رو به فزونی است. میزان تراکم زیستی یا فیزیولوژیک جمعیت نیز همواره بالاتر از تراکم حسابی جمعیت خواهد بود، زیرا مساحت اراضی زیر کشت کشور که مخرج کسر است، همواره کمتر از مساحت کل منطقه است.

منابع:
• 1-جمشید، بهنام ؛ جمعیت‌شناسی عمومی، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی، 1345، چاپ اول، ص 31 و 32.
• 2- امانی، مهدی؛ مبانی جمعیت‌شناسی، تهران، انتشارات سمت، 1379، چاپ دوم، ص 102 و 103.
• 3- معزی، اسدالله، مبانی جمعیت‌شناسی، تهران، انتشارات آوای نور، 1371، چاپ اول، ص 31 و 32.
• 4-نیک‌خلق، علی‌اکبر؛ مبانی جمعیت‌شناسی، مشهد، انتشارات محقق، 1374؛ چاپ اول، صص 45 و 46و 47.
• 5-گولد، جولیوس وکولب، ویلیام ل؛ فرهنگ علوم اجتماعی، ترجمه از کیا و دیگران، تهران، مازیار، 1376، چاپ اول، ص 234.