حکمت اتفاقات تلخ و شيرين

فاطمه زين الدينی

دليل اين همه سختي و مشكلاتي كه در زندگي براي انسان پيش مي‌‌آيد چيست و چه سودي براي انسان دارد؟ اگر آفرينش طوري بود كه سختي‌ و رنجهايش اينقدر گسترده نبود، چه مشكلي پيش مي‌‌آمد؟

دنيا‌دار امتحان و رنج و زحمت است نه جاي آسايش و رفاه و بر اساس احاديث و روايات؛ خداوند رفاه و آسايش را در بهشت قرار داده است، ولي بشر آن را در دنيا جست‌وجو مي‌كند و هرگز به آن نمي‌‌رسد و هر نعمتي در دنيا، همراه با گرفتاري‌ها است. در سخنان مولاي متقيان حضرت علي (ع) از يك سو ملاحظه مي‌كنيم كه حضرت دنيا را محل امتحان و آزمون معرفي كرده‌اند مثلا ایشان فرموده‌اند: پس همانا خداوند سبحان مي‌فرمايد: «و آگاه باشيد كه همانا دارايي‌ها و فرزندان شما فتنه هستند» و معناي آيه اين است كه آدميان را با اموال و اولاد آزمايش مي‌كند تا آشكارا شود كه چه كسي از روزي او ناخشنود و غضبناك است و چه كسي از قسمت خداوند خرسند است هر چند خداوند سبحان از آدميان براحوال خودشان آگاهتر است. («نهج البلاغه»، كلمات قصار، جمله 93)؛ از يك سو چنين سخناني از حضرت گزارش شده است و از سوي ديگر موفقیت در اين آزمايش مايه رسيدن به ثواب خداوند و سعادت معرفي شده است چنانكه در ادامه آمده است افعالي كه باعث ثواب خداوند هستند و از آن سو افعالي كه سبب عذاب هستند آشكار بشوند.

علت گرفتاری‌ها چيست؟

براساس آيات قرآن كريم و روايات اهل بيت عصمت (ع)، گرفتاري‌هايي كه براي مؤمنين پيش مي‌آيد يا به خاطر ندانم‌كاري‌هاي خود آنهاست يا آزمايش‌‌هاي الهي است يا براي بالابردن درجات معنوي آنهاست. توضيح مختصر هر يك اين است كه: گاهي انسان مرتكب خطاها و اشتباهات مي‌شود كه پيامد آنها به صورت گرفتاري و بلا در زندگي دنيا پديدار مي‌گردد. هر گناه، اثر و پيامد مخصوص دارد، امام علي (ع) در دعاي كميل مي‌‌فرمايد: «خدايا گناهاني كه سبب رسوايي مي‌شود و گناهاني كه موجب خشم و انتقام تو مي‌‌گردد، گناهاني كه نعمت‌‌هاي تو را تغيير مي‌دهد و مانع از اجابت دعا مي‌شود و گناهاني كه سبب نزول بلا مي‌شود را بر من ببخش و بيامرز». در هر صورت اين گرفتاري‌ها هم به خاطر آن است كه كيفر گناهان او باشد و چون خدا بنده مؤمنش را دوست دارد در برابر برخي از گناهان او را گرفتار مي‌كند تا كيفر خطاي او در همين دنيا شود و در آخرت سبكبار باشد و اين خود، لطف و رحمت خدا نسبت به بنده مؤمن است. ولي كسي كه مورد غضب قرار گيرد در بسياري موارد به جاي گرفتاري، نعمتش را بيشتر مي‌كند تا در نهايت او را به عذاب دردناك آخرت گرفتار سازد. خداوند از همه امور آگاه است، لذا امتحانات الهي براي رفع جهل از امور نيست، لكن براي آنكه شايستگي و لياقت انسان‌‌هاي مؤمن خالص به نمايش گذاشته شود و استعداد‌‌هاي دروني او بروز و ظهور پيدا كند او را مورد امتحان قرار مي‌دهد. خالص كردن انسان مؤمن و آشكار شدن جوهره ايمان مؤمن يكي از حكمت‌‌هاي آزمايش الهي است. همان‌گونه كه صنعتگر، طلا را در آتش مي‌اندازد تا ناخالصي‌هاي او در كوره آتش نابود شود و طلاي خالص به دست‌ آيد، خداوند هم انسان‌‌های مؤمن را در كوره بلاها و غم‌ها پخته و ايمان او را خالص مي‌‌سازد. همچنين جدا ساختن صفوف مؤمنين راستين از كساني كه صرفاً در زبان مؤمن هستند از ديگر حكمت‌‌‌هاي امتحان‌هاي الهي است، چنانچه امام علي(ع) مي‌‌فرمايد: «بايد مردم خالص شوند و امتحان گردند و تميیز داده شوند و غربال شوند، و استخراج شوند» (تحفه الأولياء ج2).

امتحان‌‌های الهی

گاهي گرفتاري‌ها به خاطر آن است كه مؤمنان مورد آزمايش و امتحان الهي قرار بگیرند. يكي از سنت‌ها و قانون‌‌هاي ثابت خدا اين است كه مؤمنين را آزمايش مي‌كند، چنانچه قرآن كريم در آيات زيادي به اين مسأله اشاره دارد. قرآن كريم مي‌‌فرمايد: «لتُبْلوُنّ في‌ أمْوالِكُمْ و أنْفُسِكُمْ و لتسْمعُنّ مِن الّذين أُوتُوا الْكِتاب مِنْ قبْلِكُمْ و مِن الّذين أشْركُوا أذىً كثيراً و إِنْ تصْبِرُوا و تتّقُوا فإِنّ ذلِك مِنْ عزْمِ الأمُورِ» (آل عمران: 186). امام علي (ع) در دعاي كميل مي‌‌فرمايد: «خدايا گناهاني كه سبب رسوايي مي‌شود و گناهاني كه موجب خشم و انتقام تو مي‌‌گردد، گناهاني كه نعمت‌‌هاي تو را تغيير مي‌دهد و مانع از اجابت دعا مي‌شود و گناهاني كه سبب نزول بلا مي‌شود را بر من ببخش و بيامرز» «البته، ‌آزمون‌هاي مالي و جاني (بسيار) در پيش خواهيد داشت و بي‌ترديد و ناگزير، از پيروان (دروغين) كتابهاي آسماني پيشين و نيز از كساني كه مرام شرك را برگزيده‌‌اند، آزار و زخم زبان فراوان خواهيد ديد، اگر صبر پيشه كنيد و استقامت كنيد همه كارتان روبراه خواهد شد و توفيق رفيق شما خواهد گرديد» و نيز مي‌‌فرمايد: «قطعاً همه شما را با چيزي از ترس، گرسنگي و كاهش در مالها و جانها و ميوه‌ها آزمايش مي‌كنيم، و بشارت ده به استقامت كنندگان...» (بقره: 155). همچنين مي‌‌فرمايد: «آيا مردم چنين پنداشته‌‌اند كه به صرف اينكه بگويند: ايمان آورديم؛ رهايشان مي‌كنند و در بوته آزمايش قرارشان نمي‌دهند؟ حال آنكه ما امتهايي را كه پيش از اينان بوده‌‌اند نيز آزموده‌‌ايم. (پس، ناگزير مسلمانان را هم خداوند خواهد آزمود) و معلوم خواهد گردانيد كه چه كساني داراي ايمان راستين هستند و چه كساني به دروغ ادعاي ايمان كرده‌‌اند».(عنکبوت 3-1) البته آزمايش‌‌‌هاي الهي چارچوب مشخص و معين ندارد بلكه هر كس متناسب با حالات روحي اش آزمايش و امتحان مي‌‌گردد. لذا در آيه ديگر مي‌‌فرمايد: «ما شما را به بديها و خوبيها آزمايش مي‌كنيم و سرانجام به سوي ما بازگردانده مي‌شويد». (انبياء: 35)؛ به اميد اينكه با عنايات حق تعالي و تقواي الهي سربلند و مفتخر از اين امتحان الهي بيرون بياييم.