محیط زیست در قرآن

بررسی دیدگاه زیست محیطی اسلام، بیانگر آن است که آموزه‌های دینی، ضمن پرهیز دادن از اسراف، تاکید در بهره برداری بهینه از منابع، گسترش منابع طبیعی تجدید پذیر، ایجاد انگیزه‌های درونی جهت گسترش عوامل زیست محیطی و رعایت بهداشت محیط مورد تاکید است.

اسلام با وجود طرح آدمی به مثابه جانشین خدا در روی زمین، تمام هستی را زنده و دارای شعور می‌داند و بر خلاف بسیاری از دیدگاه‌های غیور دینی که رشد و شکوفایی آدمی را تنها در گرو برخورد متعدد و مسئول وی در برابر انسان‌های دیگر می‌دانند، رشد او را همزمان با ادای حقوق انسان‌های دیگر، در گرو ادای حقوق حیوانات و سایر عناصر محیط زیست می‌بیند.

اسلام ضوابط اخلاقی و حقوقی متعددی را برای حیوانات و گیاهان مطرح کرده است که این ضوابط را می‌توان با توجه به مسئله بحران محیط زیست مورد توجه قرار داد. قرآن در آیه 205 سوره بقره، از کسانی که دست به انهدام کشت و نسل حیوانات و گیاهان می‌زنند، به عنوان مفسدان فی الارض یاد کرده است.‌

دستورهای اسلام و توصیه‌های حضرت رسول اکرم (ص)، مسلمانان را بر آن می‌دارد تا با تقدس و احترام به طبیعت و عوامل زیست محیطی نگریسته، با رعایت حقوق آنها، در عمل رشد و تعالی خویش را رقم بزنند.

از سوی دیگر، بسیاری از آیات قرآن وقتی که درباره آب، خاک، باد و دیگر عوامل زیست محیطی بحث می‌کنند، ضمن بیان منافع مادی این عوامل، از آنها به مثابه آیه‌ای که آدمی را از فیزیک به سمت متافیزیک سوق می‌دهد، یاد کرده‌اند. به شکل مشابهی، رسول اکرم (ص) تلاش داشتند تا مسلمانان را از طبیعت به سمت خالق آن سوق دهند.

در این زمینه احادیث و روایات زیادی از پیامبر(ص) وجود دارد. ایشان فرموده اند: کسی که نخلی را بکارد، چاهی حفر کند و آبی را جاری سازد، دارای صدقه جاریه است. توجه پیامبر اکرم (ص) به حقوق حیوانات تا جایی بود که با دیدن شتر پای بسته که بار بر دوشش بود فرمود: به صاحب این شتر بگویید که خودش را برای شکایت شترش در روز قیامت، حاضر کند.‌

در کنار حقوقی که همواره با عناوین حق الله، حق النفس و حق الناس در ادبیات دینی مطرح بوده است، نشان می‌دهد که خداوند برای تمامی مسائل و موجوداتی که خلق کرده است حق و حقوقی را مشخص نموده است لذا انسان در قبال محیط زیست و محیط زندگی خود مسئولیت دارد.

خداوند در بسیاری از آیات قرآن بر طبیعت و جهان آفرینش تاکید داشته و مراحل خلقت زمین و آسمان را بیان داشته و انسان‌ها را به تفکر در دستگاه آفرینش و جهان هستی دعوت نموده است. در بسیاری از آیات قرآن خداوند به پدیده‌های زمین و آسمان قسم خورده و این نشان از تقدس این پدیده‌ها در نزد خداوند دارد. لذا انسان‌ها باید با حفظ کردن زمین و محیط زیست سعی در نگهداری و حفظ آن بنمایند.‌

خداوند در قرآن از انسان‌ها خواسته که ادای امانت و تکلیف نموده و روزگاری امانت الهی را پس خواهند داد. بی شک یکی از این امانات الهی، طبیعت و محیط زیست انسان‌ها خواهد بود.

لذا مسلمانان موظف به ادای امانت هستند و این امانت می‌تواند شامل عوامل و ذخایر محیط زیستی باشد و یک نسل نباید به تنهایی و بدون توجه به نسل‌های دیگر، به تنهایی به مصرف ذخایر و منابع مزبور بپردازد. مفهوم اخیر نیز که به عدالت بین نسلی اشاره دارد، می‌تواند در کنار مفاهیم دیگر قرآنی مطرح شود.‌

آسیب زدن به محیط زیست از منظر اسلام عملی نکوهیده و مطرود است. شدت کراهت آسیب زدن به محیط زیست در حدی است که پیامبراکرم (ص) قطع یک درخت را هم عرض قتل نفس می‌دیدند.