مفهوم شیعه

مفهوم شیعه

«شیعه» کلمه‌ای عربی و در لغت به مطاوعت و متابعت، یعنی پیروی کردن از امری و موافقت کردن با امری، معنا شده است. علامه طباطبایی و ابن‌خلدون نیز این واژه را به معنای «پیرو و هواخواه» آورده‌اند. گروهی این واژه را به دو معنی آورده‌اند:

1) موافقت و هماهنگی در عقیده یا عمل، بدون تبعیت؛

2) پیروی کردن از دیگری و محبت‌ورزیدن به او.

در دایرة‌المعارف تشیع «لفظ شیعه» به معنای فرقه یا گروهی که امر یگانه‌ای داشته باشند آمده است. هم‌چنین به معانی دوست، مثل، مانند و فرقه نیز آمده است. این واژه در قرآن به صورت جمع و مفرد به کار رفته است به طور مثال در آیه:

«وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِکَ فِی شِیَعِ الأَوَّلِینَ» (حجر/10)

«یعنی ما برای گروه‌های قبل از تو رسولانی فرستادیم».

و در سوره‌های صافات آیۀ 83، قصص آیۀ 15، شیعه به معنای پیرو به کاربرده شده است.

«شیعه» در اصطلاح به کسانی گفته می‌شود که از علی (علیه‌السّلام) پیروی کرده و قائل به امامت آن حضرت بعد از رسول خدا می‌باشند و معتقدند که امامت از خاندان او بیرون نخواهد رفت و اگر امامت گاهی از دست ایشان خارج شده، یا به سبب ظلم غاصبان یا تقیۀ امامان از دشمنان بوده است. این گروه امامت را رکن و پایۀ دین به شمار می‌آورند.

این واژه در احادیث نبوی نیز به همین معنا به کاربرده شده است. در حدیثی است که جابر می‌گوید: نزد پیامبر بودیم که علی از دور نمایان شد و پیامبر فرمود: سوگند به کسی که جانم به دست او است این شخص و شیعیان او در قیامت رستگار خواهند بود. هم‌چنین ابن‌عباس می‌گوید وقتی آیۀ:

«إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُوْلَئِکَ هُمْ خَیْرُ الْبَرِیَّةِ» (بینه 7)

«همانا کسانی که ایمان آوردند و عمل صالح انجام دادند آنان بهترین مخلوقات هستند.»

نازل شد، پیامبر به علی (علیه‌السّلام) فرمود که مصداق این آیه تو و شیعیانت می‌باشید (انت و شیعتُکَ) که در قیامت خشنود خواهید بود و خدا هم از شما راضی است.

از منابع برمی‌آید که این لفظ به معنای پیروان امام علی (علیه‌السّلام) از زمان حیات پیامبر (صلی‌الله علیه‌و آله) متداول بوده ولی به طور مشخص‌تر و رایج‌تر از زمان خلافت عثمان و بعد از مرگ او رواج یافته است و این واژه در قرن اولیه با یک عمومیتی هم به کسانی که علی (علیه‌السّلام) را خلیفۀ بلافصل پیامبر (صلی‌الله علیه‌و آله) می‌دانستند و هم بر کسانی که حضرت را بر عثمان مقدم می‌داشتند، اطلاق می‌شده، ولی به تدریج این لفظ به کسانی که معتقد به خلافت بلافصل علی (علیه‌السّلام) و ائمه اطهار (علیه‌السّلام) بعد از پیامبر و نیز معتقد به نص صریح پیامبر در احادیثی هم‌چون غدیر خم، منزلت و ... می‌باشند، اطلاق شده است.

از این جهت دربارۀ زمان پیدایش شیعه و زمان شیعه نامیده شدن پیروان علی (علیه‌السّلام) اختلاف شده است. گروهی می‌گویند این اصطلاح در سال 35 ه.ق بعد از کشته شدن عثمان به طرفداران علی، اطلاق شد و برخی می‌گویند این اصطلاح در جنگ جمل متداول شد و برخی نیز می‌گویند این اصطلاح بعد از جنگ صفین در زمان خروج خوارج به وجود آمد و کسانی که بعد از آن جنگ صفین در دوستی او استوار ماندند شیعه خوانده شدند.

منابع:
• 1- زبیدی، محمدمرتضی؛ تاج‌العروس من جواهر القاموس، بیروت، مکتبه الحیاة، بی‌تا، ص 405.
• 2- ابن‌منظور، لسان‌العرب، بیروت، نشر ادب الحوزه، 1405، ج8، ص 189.
• 3- طباطبائی، محمدحسین؛ شیعه در اسلام، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، 1362، ص
• 4- مشکور، محمدجواد؛ تاریخ شیعه و فرقه‌های اسلام تا قرن چهارم،‌ تهران، ‌اشراقی، 1368، ص 39.
• 5- ربانی گلپایگانی، علی؛ فرق و مذاهب کلامی، قم، مرکز جهانی علوم اسلامی، 1377، ص 35.
• 6- دائرة‌المعارف تشیع، سیری در فرهنگ و تاریخ تشیع، تهران، معبی، 1373، ص 4.
• 7- مشکور، محمدجواد، همان.
• 8- سیوطی، جلال‌الدین، الدر المنثور، ج6، جده، دارالمعرفة، 1365، ص 379.
• 9- مشکور،‌ محمدجواد، همان؛ جعفریان، رسول، تاریخ تشیع در ایران، قم، دفتر تبلیغات اسلامی،‌ 1368، ص 17.
• 10- طباطبائی، همان.
• 11- تاریخ مذاهب اسلامی، ص 34-38، ابوزهره، محمد، ترجمه علیرضا ایمانی، قم، مرکز مطالعات ادیان و مذاهب، 1384، ص 34-38.