دانشنامه پژوهه بزرگترین بانک مقالات علوم انسانی و اسلامی

تقرب به حقیقت و حقیقت مانندی (verisimilitude)

No image
تقرب به حقیقت و حقیقت مانندی (verisimilitude)

كلمات كليدي : تقرب به حقيقت، صدق، واقع گرايي، خطاپذيري، پيشرفت علمي

نویسنده : هادي صمدي

تقرب به حقیقت مفهومی است به وسیلۀ پوپر معرفی گشت تا این ایده را مطرح سازد که نظریه‌های غلط، علی رغم غلط بودن، می‌توانند به حقیقت نزدیک باشند[1]. خصوصاً نظریه‌های علمی رایج ممکن است در عین حال که نادرست هستند، اما نسبت به نظریه‌هایی که جایگزین آنها شده‌اند به حقیقت نزدیکتر باشند. مطابق دیدگاه واقع‌گرایان، هدف اولیۀ هر پژوهش علمی رسیدن به حقیقت است. مطابق نوعی خوش‌بینی معرفتی، تاریخ پژوهش علمی بیانگر نوعی پیشرفت با توجه به هدف اولیۀ آن است. از طرفی خطاپذیری معرفت این ادعا را مطرح می‌کند که نوعاً همۀ نظریه‌های ما یا نادرست‌اند یا بسیار محتمل است که نادرستی آنها در آینده مشخص شود و در آن زمان با نظریه‌های خطاپذیر دیگری جایگزین شوند. از ترکیب این سه نظر به این نتیجه می‌رسیم که برخی گزاره‌های غلط بهتر از سایرین هدف نظریه علمی را که همان صدق و مطابقت با واقع است را برآورده می سازد. بنابراین واقع‌گرایِ خوش‌بینی که ابطال ناپذیری را کنار بگذارد با مشکلی مواجه است که آن را مشکل تقرب به حقیقت گویند. پوپر تعریفی صوری برای تقرب به حقیقتِ مقایسه‌ای ارائه کرد. خلاصۀ سخن پوپر آن است که نظریۀ الف تقرب به حقیقتِ کمتری از نظریۀ ب دارد، اگر و فقط اگر:

1) محتوای دو نظریه قابل مقایسه باشد.

2) الف دارای محتوای صدق کمتری از ب بوده و محتوای صدق آن بیشتر از ب نباشد یا محتوای کذب آن بیشتر یا مساوی محتوای کذب ب باشد، اما محتوای صدق آن بیشتر از ب نباشد[2].

فیلسوفانی مانند تیکی، میلر و هریس نشان داده‌اند که این قرائت از تقرب به حقیقت با مشکل مواجه است. اگر محتوای صدق ب از الف زیادتر شود، محتوای کذب آن نیز زیادتر می‌شود و اگر از محتوای کذب ب بکاهیم به ناچار از محتوای صدق آن نیز کاسته خواهد شد. در دهۀ 80 فیلسوفانی مانند گراهام آدی و ایلکا نینیلوتو با طرح این ادعا که شهود پوپر درباره تقرب به حقیقت اشکالی نداشته و فقط صورت بندی مفهوم تقرب به حقیقت دارای اشکال بوده است، در صدد اصلاح تعریف پوپر از تقرب به حقیقت برآمده و اصطلاحی مشابه به نام حقیقت مانندی (truthlikeness) را معرفی کردند[3]. اینکه بگوییم "تعداد سیارات منظومۀ شمسی 10 تاست"، وقتی درست است که در واقع تعداد سیارات 10 تا باشد و از آنجا که در واقع تعداد سیارات منظومۀ شمسی 9 تاست، این حکم نادرست است. اما حالتی را در نظر بگیرید که شخصی این ادعا را مطرح می‌کند که تعداد سیارات منظومۀ شمسی 10000 تاست. سخن این شخص نیز نادرست است، اما به طور شهودی مشخص است که حکم اول علیرغم نادرست بودن، نسبت به حکم اخیر بسیار به حقیقت نزدیکتر است.

دیوید میلر با ارائۀ مثالی در مورد آب و هوا به نکات جالبی درباب حقیقت مانندی رسید. فرض کنید که هوا گرم (h) یا سرد (~h)، بارانی (r) یا خشک (~r)، و بادی (w) یا آرام (~w) است. همچنین فرض کنید که در واقع هوا گرم، بارانی و بادی (h&r&w) باشد. حال دو فرضیۀ متفاوت الف و ب را در نظر بگیرید. مطابق فرضیۀ الف هوا سرد، بارانی و بادی (~h&r&w) و مطابق فرضیۀ ب هوا سرد، خشک، و آرام (~h&~r&~w) است. هر دو فرضیه نادرست‌اند، اما به لحاظ شهودی به نظر می‌رسد که فرضیۀ الف از ب به حقیقت نزدیکتر است. می‌توان نشان داد که تعریف پوپر این نتیجه را در بر ندارد. اما مشکل وقتی پیچیده‌تر می‌شود که در می‌یابیم حقیقت مانندیِ نظریه‌ها به صورت لاینفکی مرتبط با زبانی است که نظریه در آن زبان صورتبندی شده است. مثلا دو زبان فرضی 1 و 2 را در نظر بگیرید. زبانِ 1 دارای محمولهای گرم، بارانی، و بادی است. زبانِ 2 دارای سه محمول دیگر می‌باشد: گرم، مینسوتایی(m)، وآریزونایی (a). هوا را وقتی مینسوتایی می‌نامیم که یا گرم و بارانی باشد، یا سرد و خشک. همچنین هوا را وقتی آریزونایی می‌خوانیم که یا گرم و بادی باشد، یا سرد و آرام. در این حالت در منطق گزاره‌ها می‌توان نشان داد که 16 نظریه‌ای که در قالب واژگان زبان 1 صورتبندی می‌شوند را می‌توان به 16 نظریۀ دیگر که با واژگان زبان 2 صورتبندی شده‌اند ترجمه کرد. میلر نشان می‌دهد که چنین ترجمه‌ای هر نوع رتبه‌بندیِ مقبولی برای حقیقت مانندی را به هم می‌ریزد[4]. این یعنی آنکه حقیقت مانندی نظریه‌ها تحت ترجمه‌های زبانی دستخوش تغییر می شوند و البته این چیزی نیست که فیلسوفان واقعگرای علم، برای مثال پوپر، خواهان پذیرش آن باشند.

سایلوس[5] پس از بررسی رویکردهای مختلفی که به حل مسئلۀ حقیقت مانندی پرداخته‌اند و پس از اشاره به مشکلات آنها، رویکرد خود را معرفی می‌کند و آن را رویکرد شهودی می‌نامد: اگر صدق را به مثابۀ تناسب داشتن[6] در نظر بگیریم، به این معنا که نظریه (یا توصیفی نظری) فقط و فقط وقتی درست است که متناسب با جهان باشد، آنگاه حقیقت مانندی را بایستی به مثابۀ تناسب تقریبی داشتن[7] در نظر گرفت. یک توصیف، گزاره، قانون یا نظریه، فقط و فقط وقتی حقیقت- مانند[8] است که جنبه‌ها و درجاتی وجود داشته باشد که در آنها توصیف، گزاره، قانون یا نظریۀ مورد نظر متناسب با واقعیت است. این رویکرد به آن جهت شهودی خوانده می‌شود که با شهود ما در باب حقیقت مانندی بسیار همخوان است. مطابق با این شهود، یک نظریه تقریباً صادق است، اگر انواع کلی که در آن نظریه نقش علی اساسی بازی می‌کنند و آن نظریه وجود آنها را مفروض گرفته است واقعاً وجود داشته باشند و سازوکارهای پایه و قوانین مفروض در آن نظریه همانهایی باشند که در جهان وجود دارند.

مقاله

نویسنده هادي صمدي

این موضوعات را نیز بررسی کنید:

جدیدترین ها در این موضوع

سوآپ Swap

سوآپ Swap

سوآپ در لغت به‌معنای معامله پایاپاى (ارز)، معاوضه، عوض کردن، مبادله کردن، بیرون کردن، جانشین کردن و اخراج کردن آمده و در اصطلاح، توافقی بین دو شرکت برای معاوضه جریان نقدی در آینده (با دو نوع پرداخت متفاوت از بدهی یا دارایی) است. قرارداد فوق تاریخ پرداخت و چگونگی محاسبه جریانات نقدی را که باید پرداخت شود مشخص می‌کند. معمولا محاسبه جریانات نقدی شامل ارزش‌های آتی یک یا چند متغیر بازار است. اولین قراردادهای سوآپ در اوایل دهه 1980 منعقد شدند. از آن زمان تاکنون بازار سوآپ رشد چشم‌گیری داشته است. در حال حاضر اکثر قراردادهای مشتقّات خارج از بورس به‌صورت سوآپ انجام می‌شود.
ابزار مشتقه Derivative Tool

ابزار مشتقه Derivative Tool

در برخی از قرارداها دارنده قرارداد، مجبور است یا این حق را دارد که یک دارایی مالی را در زمانی در آینده بخرد یا بفروشد. به‌جهت اینکه قیمت این‌گونه قرارداها از قیمت آن دارایی مالی مشتق می‌شود. از این‌رو این قرارداها را اوراق مشتقه می‌نامند.
بیمه Insurance

بیمه Insurance

یمه در زبان فرانسه Assurance، در انگلیسی Insurance و در زبان هندی و اردو "بیما" نامیده می‌شود. بنا به‌اعتقاد برخی، واژه بیمه از کلمه هندی بیما گرفته شده و به‌اعتقاد برخی دیگر، ریشه در زبان فارسی دارد و اصل آن همان "بیم" است؛ زیرا عامل اساسی انعقاد عقد بیمه، ترس و گریز از خطر است و به‌سبب همین ترس و به‌منظور حصول تامین، عقد بیمه وقوع می‌یابد
ریسک Risk

ریسک Risk

ریسک، نوعی عدم اطمینان به آینده است که قابلیت محاسبه را داشته باشد. اگر نتوان میزان عدم اطمینان به آینده را محاسبه کرد، ریسک نیست؛ بلکه فقط عدم اطمینان است؛ به‌همین جهت به‌دلیل محاسبه مقداری عدم اطمینان در قالب ریسک می‌توان آن‌را مدیریت و کنترل کرد. ریسک در زبان چینیان نیز با دو علامت تعریف می‌شود که اولی به‌معنی خطر و دومی به مفهوم فرصت است
مهندسی مالی Financial Engineering

مهندسی مالی Financial Engineering

مهندسی مالی شامل طراحی، توسعه، استقرار ابزارها و فرایند مالی و همچنین طراحی مجدد راه‌حل‌های خلاقانه برای مسائل موجود در مالی است. به‌عبارت دیگر مهندسی مالی عبارت از به‌کارگیری ابزارهای مالی برای‌ ساختاربندی مجدد پرتفوی (سبد سهام) مالی و تبدیل‌ آن به پرتفویی با خصوصیات مطلوب‌تر است. عجین شدن زندگی انسان با مسائل و پیچیدگی بازار و نهادهای پولی و مالی، نیاز جدی و مبرمی به دانشی خاص برای رفع‌ این نیازها به‌وجود آورده است.
Powered by TayaCMS