ابراهیمیه

بیشتر قیامها و انقلابهای صدر اسلام برعلیه حکومتهای جائر نشأت گرفته از قیام امام حسین(ع)است.در این رابطه باید افرادی از نسل امام­حسن(ع)و امام­حسین(ع)را به عنوان عناصر برجسته در نهضتهای خونین برعلیه بنی­عباس به حساب آورد.ابراهیمیه به پیروان ابراهیم بن عبدالله بن الحسن اطلاق شده­است[1] که برعلیه حکومت منصور عباسی قیام کردند. در این مقاله به معرفی این جریان سیاسی می­پردازیم.

قیام بر علیه بنی­امیه

ایران و عراق به عنوان بخش مهمی از جهان اسلام، به سبب دوری از مرکز حکومت اموی (شام) محل مناسبی برای تبلیغات ضد حکومتی بود. به این ترتیب قیام حضرت زید(ع) و یحیی بن زید(ع) در کوفه و خراسان شکل می­گیرد. بعد از شهادت حضرت زید(ع) و فرزندش یحیی(ع)، خراسان پایگاه مهمی برای مخالفین بنی­امیه شد.بنی­عباس که سالها با حکومت بنی­امیه مبارزه می­کردند، خود را به نام اهل­بیت(ع)به مردم معرفی نمودند[2]و به همین منظور مبلغان خود را به خراسان می­فرستادند و از زمینه بدست­آمده پس از شهادت زید(ع)و یحیی(ع) به نفع خود استفاده کردند.بنی­عباس و مبلغین ایشان به خوبی نقش خود را در دعوت مردم برای دفاع از اهل­بیت(ع)و مقابله با بنی­امیه ایفاء نمودند تا جائی که برای به ثمر نشستن اهداف خود با رهبری محمد بن عبدالله بن الحسن موافقت نمودند و با او بیعت کردند.[3]

ابراهیم بن عبدالله بن الحسن

وی فرزند عبدالله محض از نوادگان امام حسن مجتبی(ع) است.[4] برادر وی به نام محمد معروف به نفس زکیه، در زمان ابومنصور خلیفه دوم عباسی در مدینه قیام نمود. محمد کسی بود که برای اواز سوی مخالفین بنی­امیه اجتماعی صورت گرفت و با او به عنوان مهدی امت بیعت شد. اما بعد از شکست بنی­امیه و روی کار آمدن بنی­عباس، محمد به حاشیه رانده شد و این مسأله سبب قیام محمد برعلیه بنی­عباس شد. ابراهیم نیز برای دفاع از برادر خویش و همزمان با قیام محمد بن عبدالله، در عراق دست به قیام زد.[5]

تلاش برای بیعت

این دو برادر به کمک پدرخود معروف به عبدالله محض که بزرگ سادات حسنی بشمار می­رفت، موقعیت خوبی را در میان مدعیان خلافت بدست آوردند؛ بخصوص فرزندش محمد که به لحاظ اسم و رسم و خصوصیات ظاهری، تبلیغات زیادی برای معرفی شدن او به عنوان مهدی این امت صورت گرفت و برای بیعت گرفتن از مردم با او تلاش گسترده­ای صورت پذیرفت.[6] ابومسلم خراسانی بعد از مرگ ابراهیم عباسی نامه­ای به امام صادق(ع) و عبدالله بن الحسن داد و هر یک را به خلافت دعوت نمود، اما امام صادق(ع) نامه وی را آتش زد و فرمود همین، جواب نامه است. عبدالله بن الحسن خود را عاجز از پذیرفتن دعوت ابومسلم دانست ولی فرزندش محمد را برای این کار مناسب دانست و مقدمات بیعت با او را فراهم نمود.[7] او حتی امام صادق(ع) را برای بیعت با خویش دعوت می­کرد و همچنین بعد از عدم پذیرش امام (ع) آن حضرت را تحت فشار و اذیت قرار دارد تا شاید بتواند با توسل به زور از حمایت امام برخوردار شود[8] اما امام صادق(ع) تحت تأثیر آزار و اذیت محمد بن عبدالله قرار نگرفت و به وی سرانجام قیامش را گوشزد نمود که چیزی جز کشته شدن نیست.[9] امام باقر(ع) و امام صادق(ع) بارها خبر کشته شدن و بی­نتیجه بودن قیام محمد بن عبدالله بن الحسن را تذکر داده بودند[10] ولی بیعتهای او با یارانش که از گروهها و فرق مختلفی چون زیدیه و معتزله ومغیریه و منصوریه تشکیل می­شدند،[11] او را در اول رجب سال 145 هـ ق در مسیر قیام قرار داد. ابی­غیلان به فضیل بن یسار از شاگردان امام صادق(ع) خبر قیام محمد و ابراهیم را داد. فضیل از بی­اعتباری این قیام خبر داد و از طرف امام صادق(ع) کشته شدن آن دو را اعلام نمود.[12]

قیام محمد بن عبدالله و تبعیت ابراهیم

همانطور که از روایات و تاریخ در مورد محمد بن عبدالله گفته شد، تلاش وی برای از بین بردن حکومت بنی­عباس معلوم می­شود. او بعد از شنیدن خبر دستگیری و کشته شدن پدر و بستگانش توسط عاملان بنی­عباس در سال 145هـ ق در مدینه قیام کرد.[13] با قیام وی مکه و مدینه تحت تصرف وی در آمد.برادرش ابراهیم نیز در بصره به تبعیت و دفاع از برادر خویش بر حکومت بنی­عباس قیام نمود و در مدت کمی توانست بر مناطقی از عراق و ایران سیطره پیدا کند.[14]این جنبش در زمان دومین خلیفه عباسی یعنی ابومنصور دوانقی صورت پذیرفت. وی با توجه به اینکه در ابتدای قیام برعلیه بنی­امیه با محمد بن عبدالله بیعت کرده بود، امروز محمد بن عبدالله و ابراهیم برادرش را بیعت شکن و خروج کننده بر حکومت خویش می­دانست و به همین دلیل برادرزاده­اش، عیسی بن موسی را به عنوان فرمانده لشکر عباسی، برای سرکوب و مقابله با این دو برادر تجهیز کرد و عاقبت هر دو برادر کشته شدند و قیام و نهضت ایشان ثمره­ای جز تلفات برای مخالفین بنی­عباس درپی نداشت.

ابراهیمیه

طرفداران و یاران ابراهیم بن عبدالله نیز اغلب از زیدیه و معتزله بودند و شیعیان به دلیل تبعیت از امام صادق(ع) به وی ملحق نشدند. به همین دلیل ابراهیمیه نباید به عنوان یک گروه از شیعیان معرفی شوند؛ بلکه مخالفان حکومت بنی­عباس از زیدیه و معتزله تشکیل دهنده یاران محمد و ابراهیم بن عبدالله بودند.[15] بطور کلی مخالفان دو لت عباسی از فرق مختلفی تشکیل می­شدند؛ به همین دلیل نباید هر جنبشی که با رهبری برخی از فرزندان امام حسن(ع) رخ داده را جنبش شیعی محسوب نمود.