خصایل و سجایای همنشین صالح

در بسیاری از روایات اسلامی داشتن دوست صمیمی و وفادار را به مانند کسب مال و ثروت برای انسان لازم دانسته اند. زیرا انسان با داشتن دوست وفادار و صمیمی خود را از مشکلات و دشواری‌های زندگی رها بخشیده و به آمال و آرزوهایش نایل می‌آید، چنین دوستی در لحظات سرسخت زندگی پشتیبان و تکیه گاه حل مسائل و دغدغه‌ها می‌باشد. از این‌ ‌رو پیشوایان مذهبی با بیان فواید و آثار نیکوی دوست صمیمی و صادق، پیروان خود را برای به دست آوردن آن ترغیب فرموده‌اند.‌

دوست وفادار، مانند نگهبان انسان می‌باشد. انسان برای حفظ و حراست خود دو نگهبان دارد: عقل سلیم و دوست پند دیده. عقل و خرد انسان اگر چه صحیح و درست باشد، می‌تواند تحت تاثیر احساسات و شرایط زمانی و مکانی قرار گرفته و اشتباه نماید، در چنین مواقعی دوست صادق و نصیحت کننده اشتباه و عیب او را گوشزد می‌نماید.‌

بدین جهت امام صادق(علیه السلام) فرموده است: بهترین دوستم کسی است که عیب‌ها و نقص‌‌هایم را برایم هدیه و ارمغان بیاورد.‌ با وجود فواید زیاد دوست و رفیق خوب، گرفتن دوست باید در حد اعتدال باشد و منجر به افراط و زیاده روی نگردد، زیرا این کار نه تنها سبب تلف شدن وقت می‌گردد بلکه باعث تضییع حقوق دیگران نیز می‌گردد، از این رو رهبران دینی داشتن رفیق بسیار را مورد مذمت و سرزنش قرار داده‌اند. در این مورد امیر مومنان علی(علیه السلام) فرموده‌اند: گرفتن دوست فراوان باعث رنج و زحمت و ارتباط زیاد با مردم موجب گمراهی است. زیرا رفت و آمد بیش از حد، علاوه بر تضییع اوقات گران بها، سبب فتنه‌های دنیوی و اخروی نیز می‌گردد.‌

رفاقت و دوستی شرایط و حدودی دارد و هر کس واجد این شرایط باشد دوست کامل و شایسته محسوب می‌شود. ظاهر و باطن دوست باید نسبت به مردم یکی باشد. خوب و بدی باطن را در ظاهر پنهان و خود را فردی خوب و مومن نشان ندهد. فردی که ریاکار است نمی تواند انسان را در امتحانات و آزمون‌های سرسخت زندگی کمک نماید. دوست واقعی کسی است که آبروی مردم و اطرافیانش را آبروی خود و ننگ آنها را ننگ خود بداند. آنچه در توان دارد در جهت کمک رسانی به دوست دریغ ننماید. دارایی، ثروت، مقام و منزلت مادی و دنیوی او را دگرگون نکند و مراتب دوستی و محبتش را تغییر ندهد چنین دوستی در پیشامدهای بد زمانه و گرفتاری‌های روزگار، رفیق خود را رها نمی سازد. علاوه بر این، همنشین خوب، همدم خود را به کسب مکارم اخلاق و صفات برجسته انسانی فرا می‌خواند و او را به همنشینی خوبان و نیکوکاران دعوت نموده و باعث خوشبختی انسان در هر دو جهان می‌گردد.‌

حفظ صداقت و تداوم دوستی نیازمند عوامل و شرایط خاص خود است. تواضع و فروتنی یکی از صفات شایسته انسانی است که سبب طولانی شدن دوستی می‌گردد. امام صادق (علیه السلام) می‌فرماید: سه چیز باعث مهر و محبت و سبب دلبستگی می‌شود: دین و آیین، تواضع و فروتنی، بذل و بخشش. دومین سبب تداوم دوستی این است که دوست نباید دوست را به کارهای سخت و دشوار وا دارد. سومین عامل تداوم دوستی، گشاده رویی است. زیرا با روی باز و شکفته می‌توان دل‌های مردم را به دست آورد. کسانی که افسرده و دلتنگ هستند و با چهره گرفته و غمگین با مردم برخورد می‌نمایند دوست و رفیقی برایشان باقی نمی ماند. تحمل و بردباری در مقابل بدی‌ها و لغزش‌های دوست و چشم پوشی از اشتباهات وی نیز سبب تداوم دوستی می‌گردد. از سوی دیگر گذشت و بخشش انسان در دوستی‌ها و زندگی اجتماعی با مردم از بارزترین صفات جوانمردی شمرده می‌شود.‌