مفهوم بصیرت

بصيرت، چشم باطن و ظاهر

بصیرت یابی

پرسش: مفهوم بصیرت و راهکارهای دستیابی و حفظ آن را توضیح دهید؟ پاسخ: بصیرت یا بینش، نوعی دید درونی است که با دید چشم ظاهری، متفاوت است و اصلاً با چشم یا اندام‌های ظاهری بدن، قابل دریافت نیست. بصیرت، قوه و نیروی قلبی است که به مدد نور الهی، پدید آمده، حقیقت و باطن امور را - چنان که هست- در می‌یابد. با دید بصیرت، انسان درست را از نادرست و حق را از باطل به آسانی تشخیص می‌دهد. اهل بصیرت با امداد نیروی قدسی که به آنها عطا شده، می‌شنوند، می‌اندیشند، نگاه می‌کنند، می‌بینند و از عبرت‌ها، بهره می‌گیرند و آن گاه راه‌های روشنی را می‌پیمایند و بدین ترتیب از افتادن در پرتگاهها و لغزشگاه‌ها در امان می‌مانند. در واقع بصیرت و بینش، نوری درونی است که شخص با آن نور، در میان مردم، زندگی می‌کند؛ چنان که قرآن کریم فرموده: و جعلنا له نوراً یمشی به فی الناس. (انعام- 122) انسان به سیر بصیرت، راه را از بی راهه و حقیقت را از امر غیرحقیقی، بازمی شناسد، و نیز در گرفتن اطلاعات و داده‌ها، درست گزینی می‌کند و نیز در ارائه نظر و رای، درست گویی می‌کند و به فرموده امام علی(ع)، آن که بصیرت و بینش نداشته باشد، رای او، نادرست و بی ارزش است. (غرر الحکم و درر الکلم، ح 6548).

بصیرت، نوعی به کارگیری عقل در مسیر هدایت انسان و استفاده از روشن گری آن است. قرآن کریم با ترغیب به بینا کردن دل‌ها با نور عقل، آنهایی را که از این نیرو استفاده نمی کنند، کوران واقعی معرفی می‌کند. خداوند می‌فرماید: آیا در زمین سیر نمی کنند تا صاحب دل‌هایی گردند که بدان تعقل کنند و گوش هایی که بدان بشنوند؟ پس همانا چشم‌ها کور نمی‌شوند، بلکه دل‌هایی که در سینه‌ها جای دارند، کور می‌شوند. (حج- 46)

چه بی فایده است دیده سر، هنگامی که دیده دل، نابینا باشد. امام علی(ع) در این‌باره فرموده است: «هرگاه دیده بصیرت، کور باشد، نگاه چشم سودی ندهد.» (غرر الحکم، ح 9972) آن کس که دیده بصیرت دارد، نگاههایش به سوی خوبی‌ها کشانده شده، از بدی‌ها دور داشته می‌شود. دارنده بصیرت و بینش درونی، پیش از آنکه در پی عیب‌های دیگران باشد، عیب‌های خود را می‌جوید و می‌بیند و از گناهان و خطاهای خود دست می‌شوید. او می‌داند که دیده کور داشتن، بهتر از دل کور داشتن است. بنابراین، دیده بر نارواها بسته، گوش را از شنیدنی‌های ناروا و پا را از رفتن به جایگاههای ناپسند و دست را از انجام کارهای ناشایسته و دل را از خطور گناه و اندیشه را از هر چه غیرخداست، پاک می‌کند.
کسانی که با دیده بصیرت به عالم و عالمیان می‌نگرند، از هر عاملی که موجب نابینایی دیده بصیرت و کوری آن می‌گردد، پرهیز می‌کنند. اینان از غفلت‌ها و عوامل ایجاد غفلت، دوری می‌ورزند. زیرا امام علی(ع) فرموده است: «دوام یافتن غفلت، موجب کوری بصیرت می‌گردد.» (همان)

کسی که بصیرت الهی نصیبش شده است، محبت دنیا را از دلش خارج می‌سازد. امام علی(ع) فرموده است: «به خاطر دنیادوستی، قلب‌ها از نور بصیرت، کور گشته اند.» (همان، ح 4878)