نقد و ارزیابی سودگروی

در نوشتار قبل بیان شد، سودگروی : «نظریه ای در اخلاق هنجاری است که می‌گوید آن هدف اخلاقی که باید در تمام کارهای خود در پی اش باشیم به دست آوردن بیشترین غلبه ممکن خیر بر شر (یا کم ترین غلبه ممکن شر بر خیر) در کل جهان است.»

سودگروی به سه دسته کلی تقسیم می‌شود:

1. سودگروی عمل نگر؛2. سودگروی عام ؛3. سودگروی قاعده نگر.

نقد و بررسی

1. سنجش مستقل سود و زیان هر کار، پیشنهادی غیر عملی است . ما ناگزیریم ، در مقام عمل ، به قواعد تمسک جوییم و اصول کلی اخلاقی را راهنمای خود قرار دهیم ؛ زیرا با توجه به موقعیت‌های بسیار انسان در هر روز، همه نتایج انجام دادن وترک کارها و شناسایی و گزینش کار پر سودتر از توان انسان بیرون است . پس ناگزیر در عمل باید به اصول کلی اخلاقی روی آوریم و کردار خود را بر اساس آن تنظیم کنیم .2. فرض کنید در یک مورد خاص راست گفتن و دروغ گفتن ، هردو، به یک اندازه غلبه خیر بر شر در پی دارد. سودگرای عمل نگر، راست گفتن و دروغ گفتن را از نظر اخلاقی برابر و به یک اندازه درست می‌بیند. اما التزام به این نتیجه رضایت بخش نیست و با ارتکازهای اخلاقی ناسازگار است.

3. در فرضی مشابه ممکن است سود مترتب بر دروغ گفتن اندکی بیش از راست گفتن باشد. در این فرض سودگرای عمل نگر دروغ گفتن را وظیفه می‌داند، درحالی که این توصیه نیز قابل پذیرش نیست. پس سودگرای عمل نگر کارهایی را تجویز می‌کند که از نظر ارتکاز اخلاقی نارواست.

4. سودگروی عمل نگر از این نکته غفلت ورزیده است که گاه ویژگی‌های خود عمل، با قطع نظر از سود و زیان حاصل از آن، می‌تواند مقتضی خوب یا بد بودن باشد؛ برای مثال وقتی کاری مصداق امانتداری است، با قطع نظر از آثارش، از ویژگی ای که می‌تواند مقتضی خوب بودن باشد برخوردار است. سودگرای عمل نگر، در برخورد با موقعیت‌ها از خود می‌پرسد: اگر من در این مورد فلان کار را انجام دهم ، چه نتایجی در پی خواهد داشت؟ سودگرای عام از خود می‌پرسد: اگر هر کسی بخواهد در چنین مواردی فلان کار را انجام دهد، چه پیامدهایی خواهد داشت؟ بنابراین، در سودگروی عام میزان سود و زیان مترتب بر نوع کار مورد توجه قرار می‌گیرد، نه شخص کار. این امر، یکی از اشکال‌های سودگروی عمل نگر را از میان می‌برد. اگر نیازمندی برای تغذیه خانواده اش اموال ثروتمندان را بدزدد، سودگرایان عمل نگر کردارش را ناصواب نمی‌شمارند؛ زیرا این عمل، که از نظر وجدان اخلاقی نادرست است، می‌تواند دستکم به اندازه هر جانشین دیگری که پیش روی عامل است، غلبه خیر بر شر ایجاد کند.