سالمرگ بيروني، دانشمند بزرگ ايراني

ابوريحان محمد بيروني دانشمند بزرگ ايراني 13 دسامبر سال 1048 ميلادي (22 آذر) در شهر غزنه (افغانستان امروز) وفات يافت. او در نيمه سپتامبر سال 973 ميلادي در منطقه خوارزم که در قلمرو سامانيان بود به دنيا آمده بود و زادگاه او که در آن زمان روستاي کوچکي بود بعداً به «بيروني» تجديد نام داده شده است.

بيروني در رياضيات، هيأت (علوم فضايي)، فيزيک، زمين شناسي و جغرافيا سرآمد دانشمندان عصر خود بود. دائرة المعارف علوم چاپ مسکو ابوريحان را دانشمند همه قرون و اعصار خوانده است. در بسياري از کشورها نام بيروني را بر دانشگاهها، دانشکده ها و تالار کتابخانه ها نهاده و به او لقب «استاد جاويد» داده اند.

بيروني گردش خورشيد، گردش محوري زمين و جهات شمال و جنوب را دقيقاً محاسبه و تعريف کرده است. خورشيد گرفتگي هشتم آوريل سال 1019 ميلادي را در کوه هاي لغمان (افغانستان کنوني) رصد و بررسي کرد و ماه گرفتگي سپتامبر همين سال را در در غزنه به زير مطالعه برد.

در زمان بيروني، سامانيان که پايتختشان شهر بخارا بود بر شمال شرقي ايران شامل خراسان بزرگتر و منطقه خوارزم، زياريان بر گرگان و مازندران و مناطق اطراف آنها، بازماندگان صفاريان بر سيستان بزرگتر، غزنويان بر جنوب ايران خاوري (مناطق مرکزي و جنوبي افغانستان امروز) و بوئيان بر ساير مناطق ايران تا بغداد حکومت مي کردند، و همه آنان مشوّق دانش و ادبيات فارسي بودند و سامانيان بيش از ديگران در اين راه اهتمام داشتند. بيروني که در جرجانيه خوارزم نزد ابونصر منصور تحصيل علم کرده بود مدتي نيز در گرگان تحت حمايت مادي و معنوي زياريان که مرداويز سر دودمان آنان بود به تحقيق پرداخته بود و پس از آن تا پايان عمر در ايران خاوري آن زمان به پژوهش هاي علمي خود ادامه داد. با اينکه محمود غزنوي ميانه بسيار خوبي با بيروني نداشت و وسائل کافي براي تحقيق در اختيار او نبود ولي اين دانشمند لحظه اي از تلاش براي تکميل تحقيقات علمي خود دست نکشيد.

بيروني که بر زبانهاي يوناني، هندي و عربي هم تسلط داشت کتب و رسالات متعدد که شمار آنها را زائد بر 146 گزارش کرده اند نوشت که جمع سطورشان بالغ بر 13هزار است. مهمترين آثار او عبارتند از: «تفهيم» در رياضيات و نجوم، «آثار باقيه» در تاريخ و جغرافيا، «قانون مسعودي» که نوعي دائرة المعارف است و کتاب «هند» درباره اوضاع اين سرزمين از تاريخ و جغرافيا تا عادات و رسوم و طبقات اجتماعي آن. بيروني کتاب دائرة المعارف خود را به نام سلطان مسعود غزنوي حاکم وقت کرد، ولي هديه او را که سه بار شتر سکه نقره بود نپذيرفت و به او نوشت که کتاب را به خاطر خدمت به دانش و گسترش آن نوشته است، نه پول.

بيروني معاصر بوعلي سينا بود که در اصفهان مي نشست و با هم مکاتبه و تبادل نظر فکري داشتند.

بيروني در جريان لشکرکشي هاي محمود غزنوي به هند غربي (که پاکستان امروز قسمتي از آن است) امکان يافت که به آن سرزمين برود، زبان هندي فراگيرد و درباره اوضاع هند تحقيق کند که محصول اين تحقيق، کتاب «هند» اوست.

روزنامه ابتکار

تاريخ انتشار: چهارشنبه 22 آذر ماه