سنت آزمایش و امتحان الهی

مستند: آیه 140، سوره آل عمران "تلک الایام نداولها بین الناس ولیعلم الله الدین آمنوا..." المیزان، ج 7، ص 58

هرگاه ما از یک موجود انتظاری داشته باشیم و بخواهیم آن را در مقصدی به کار بریم نخست یک سلسله اعمالی روی آن موجود انجام می‌دهیم تا صلاحیت و یا عدم صلاحیت آن را نسبت به آن مقصدی که داریم بفهمیم و نام این اعمال را امتحان می‌گذاریم. توضیح آن که: اگر ما چگونگی یک موجود را از نظر صلاحیت آن برای یک مقصد ندانیم و یا این که باطن آن را از نظر داشتن یا نداشتن صلاحیت دانسته‌ایم ولی مایلیم که آن را به منصه ظهور برساند، یک سلسله اموری را که سازگار و متناسب با مقصد است بر او وارد می‌سازیم تا وضعیت باطنی آن به وسیله پذیرش یا عدم پذیرش آن امور ظاهر گردد و نام این عمل، امتحان و اختیار و استعلام و نظایر آن می‌باشد. و این معنی بعینه منطبق با وضعی است که خدای تعالی نسبت به بندگان انجام می‌دهد، مانند آوردن شرایع و یا پدید آوردن یک سلسله حوادثی در زندگی بشر و این برای آن است که صلاحیت و عدم صلاحیت بشر نسبت به مقصدی که ادیان او را به آن دعوت می‌نمایند ظاهر شود.

ولی فرقی که بین امتحانات الهی و امتحانات بشری وجود دارد این است که ما غالباً از باطن اشیاء بی خبر بوده و از مجرای امتحان کوشش می‌کنیم که باطن آنها را تشخیص داده و نادانی خود را نسبت به باطن اشیاء برطرف سازیم، و چون جهل و نادانی نسبت به خدای تعالی ممتنع است و خزانه تمام امور پنهانی نزد اوست، امتحان او نیز از بشر برای استعلام و یادگیری نمی‌باشد، بلکه صرفاً برای این است که صلاحیت باطنی او از نظر استحقاق ثواب یا عقاب به منصه ظهور برسد، و لذا خداوند خود نام این امتحان را بلاء و ابتلاء و فتنه گذارده، و بطور عام فرموده است "انا جعلنا ما علی الارض زینه لها لنبلوهم ایهم أحسن عملا" و می‌فرماید: "ونبلوکم بالشر و الخیر فتنه".

و شاید مراد از ابتلاء به بد و خوب همان باشد که در آیات ذیل آن را تفصیل داده و می‌فرماید: "فأما الانسان اذا ما ابتلاه ربه فأکرمه و نعمه فیقول ربی أکرمن و اما ابتلاه فقدر علیه رزقه فیقول ربی اهانن" و می‌فرماید: "انما اموالکم و اولادکم فتنه". باز می‌فرماید: "ولکن لیبلوکم بعضکم ببعض" و "کذلک نبلوهم بما کانوایفسقون" و "لیبلی المؤمنین منه بلاحسنا" و "أحسب الناس أن تیرکوا آمنا وهم لایفتنون ولقد فتنا الذین من قبلهم فلیعلمن الله الذین صدقوا ولیعلمن الکاذبین" و در مورد ابراهیم(ع) می‌فرماید: "واذا ابتلی ابراهیم ربه بکلمات" و درباره موسی(ع) می‌فرماید: "وفتناک فتونا".