فضایل نماز شب

در میان نوافل روزانه، ماهانه و سالانه، نماز شب از فضیلت بیشتری برخوردار است كه قرآن و روایات بر آن تأكید فراوان دارند. قرآن مجید با لحن بسیار شوق آور از شب بیداران زنده دل یاد كرده، می‌فرماید: از بستر خواب پهلو تهی كنند، پروردگارشان را با بیم و امید بخوانند و از آنچه روزیشان كرده‌ایم انفاق كنند. [سوره سجده، آیه۱۶] مرحوم طبرسی از امام باقر و امام صادق علیهما السلام نقل می‌كند كه: «منظور از مؤمنان در این آیه شب زنده دارانی هستند كه برای اقامه نماز شب از بستر گرم خویش بر می‌خیزند. [مجمع البیان ج۸، ص۱۰۷] آن گاه قرآن مجید از پاداش بزرگ و نفیسی كه خداوند به زاهدان شب عنایت می‌كند، خبر داده، می‌فرماید: هیچ كس نمی‌داند كه در ازای كاری كه انجام داده‌اند، چه (پاداش مهم) و چشم روشنی ای برای آنها نهفته شده است.[سوره سجده، آیه۱۷] حضرت امام صادق (ع)در تفسیر این آیه شریفه فرمود: هیچ كاری نیكی نیست جز آنكه پاداشش در قرآن بیان شده است مگر نماز شب كه خداوند به خاطر عظمت شأن آن ثوابش را برملا نكرده و فرموده است: فلا تعلمُ نفس». [مجمع البیان ج۸، ص۱۰۹]. چنانچه امام صادق (ع)فرمود: هیچ عملی نیست كه بنده انجام دهد مگر اینكه خداوند در قرآن ثوابی برای آن بیان كرده جز نماز شب كه ثوابی برای آن مشخص نكرده به‌واسطه ارزش زیادی كه نزد خداوند عزیز داشته لذا در این آیه می‌فرماید: از بسترهای گرم حركت می‌كنند و از روی بیم و امید به دعا می‌پردازند و از امكانات خود انفاق می‌كنند هیچ كسی نمی داند خداوند چه چیزها برای آنها پنهان كرده كه موجب روشنی چشم ایشان می‌شود، به پاداش اعمالی كه انجام می‌دهند.

علل مخفی نگه داشتن پاداش نماز شب

ممكن است در اینجا این سؤال پیش ‌آید كه چرا پاداش عظیم نماز شب مخفی نگاه داشته شده است؟ این سوال را به سه شكل می‌توان پاسخ داد:۱.كارهای ارزشمند و عظیم چنان است كه حقیقت آنها به سادگی قابل درك نیست، درعین حال پنهان داشتن پاداش آنها نشاط انگیزتر است. ۲. قرّه العین و چشم روشنی، آن قدر بزرگ و گسترده است كه دانش انسان از رسیدن به تمام خصوصیات آن ناتوان است. ۳. چون «نماز شب» مخفیانه و دور از چشم دیگران انجام می‌گیرد، پاداش آن نیز پنهان و دور از چشم مردمان است. رهبران بزرگوار اسلام نیز با تعبیرهای گوناگونی مردم را به انجام این عمل بزرگ تشویق می‌كردند كه در اینجا به یك نمونه آن بسنده می‌كنیم؛ معاذ بن جبل گوید: «روزی رسول اكرم (ص) به من فرمود: مایلی راه‌های خیر را به تو نشان بدهم. سپس فرمود (یكی از راه‌ها) برخاستن مرد در دل شب در پی یافتن رضای خداست.[بحارالانوار ج۸۷، ص۱۲۳.]

ساده‌ترین نوع نماز شب

در روایات آثار بسیار زیادی را در اهمیت نماز شب بیان كرده‌اند كه كم و بیش همه می‌دانیم. در ادامه راحت ترین شكل خواندن این مستحب موكد به نقل از حجه الاسلام عالی می‌پردازیم: اگر ایستاده خوانده شود كه چه بهتر، ولی اگر نمی‌توانیم ایستاده بخوانیم، در حالت شكسته آن را به جا آوریم: چهار تا دو ركعتی مثل نماز صبح، بعد دو ركعت به نیت نماز شفع؛ ركعت اول حمد و سوره فلق، ركعت دوم حمد و سوره ناس. یك ركعت به نیت نماز وتر. حمد و 3 مرتبه سوره توحید و 1 مرتبه سوره فلق و 1 مرتبه سوره ناس و در قنوت 70 مرتبه استغفر‌ا... ربی و اتوب الیه و حداقل 40 مومن از بندگان زنده یا كسانی كه از دنیا رفته‌اند را دعا كند. نكته قابل توجه اینكه حتماً لازم نیست این 40 نفر از علما و بزرگان باشند، از بستگان، پدر، مادر و... همه را دعا كنیم. اینكه خداوند متعال این اجازه را داده كه انسان در نماز شب دعا كند، خود نشان از رحمت واسعه اوست و نعمت و فرصتی است كه خود و دیگران را از فیوضات حضرت حق بهره مند نمایند، در این زمینه لازم نیست كه شما حتماً مؤمنین معروف را دعا كنید بلكه بهتر این است كه از نزدیكان و خویشان و دوستان نزدیك خود شروع نمایید كه در روایت به همین مطلب اشاره شده است: ابوذر گفت: پیامبر (ص) مرا به هفت چیز توصیه نمود؛ دوستی با تهیدستان، دوری از ثروتمندان، صله رحم، اینكه سخن غیر حق بر زبان نیاورم، از ملامت دیگران در انجام فرمان الهی نترسم، به زیردستان خود نگاه كنم، به بالاتر از خود توجهی نكنم (و وضع زندگی تهیدستان را ببینم نه ثروتمندان (ارشاد القلوب- ج 1 ص 195) كه دعا نیز خود از مصادیق صله رحم می‌باشد. بنابر این به یاد دیگران بودن خود نوعی صله است، چرا كه صله رحم، خیر خواستن، متصل بودن به او و به یاد او بودن است و چه صله‌ای بهتر از به یاد كسی بودن در نماز شب است و به نظر یكی از مهم‌ترین بخش‌های نماز شب همین دعای برای غیر و طلب مغفرت برای ۴۰ مؤمن است كه مؤمن با این نوع عبادت نه تنها كمتر در چاله حسادت و كینه و سوءظن و... اسیر می‌شود بلكه مهربانی و كرامت با روح او قرین می‌شود. با به جا آوردن این نماز در حقیقت این آیه قرآن كریم را اجابت كرده‌ایم كه می‌فرماید: و مِن اللّیلِ فتهجّدْ بِهِ نافِلهً لك عسی أنْ یبْعثك ربُّك مقاماً محْمُوداً (آیه 79 اسراء) اما ممكن است به دلایلی نتوانیم این مستحب را هر چند ساده به جای آوریم. در باب نماز شب چند نكته را باید مورد توجه قرار دهیم: 1- اینكه نماز را خالصانه برای شكر و محبت به محبوب خود بخوانیم و البته در كنار خود می‌توانیم حاجاتمان را هم طلب كنیم چرا كه خود خداوند فرموده: ... وإِذا سألك عِبادِی عنِّی فإِنِّی قرِیبٌ...: ... و هرگاه بندگان من، از تو درباره من بپرسند، [بگو] من نزدیكم، و دعای دعاكننده را- به هنگامی كه مرا بخواند- اجابت میكنم... (بقره، آیه 186) 2- برای نماز حال داشته باشیم و به اندازه حالمان بخوانیم چنانچه در اینجا نكته‌ای را از مرحوم شیخ محمد بهاری (رحمه‌ا...) استاد عرفان آیت‌ا... قاضی به نقل از آیت‌ا... فاطمی‌نیا دام ظله عرض می‌كنیم: شیخ محمد بهاری در نامه‌ای به شاگردش به این مضمون می‌فرماید: اگر دیدی كه نتوانستی در موكب سلطان شركت كنی، در كنار بنشین و عبور و گذر موكب را تماشا كن... و اگر از تو پرسیدند بر سر راه چرا نشسته‌ای؟ بگو مگر نگاه كردن موكب سلطان گناه دارد؟كه آیت‌ا... فاطمی‌نیا در توضیح این كلام می‌فرمایند: موكب سلطان مراد كاروان انبیاء و اولیاء می‌باشد كه در حركت هستند و هیچگاه توقفی ندارند (مثل اینكه در یك سفر، فردی از ابتدای حركت تا رسیدن به مقصد در خواب است و از تماشای مناظر محروم می‌ماند و دیگری بیدار است و تمام جاذبه‌ها و زیبایی‌ها را می‌بیند) می‌فرماید: اگر برای نماز نتوانستی خودت را به این سیر برسانی و شركت كنی، لااقل در همان رختخواب خودت یادی از خدا و محبوبت بكن. 3- اگر اصلاً نتوانستیم برای نماز شب بلند شویم، خسته بودیم و فقط برای نماز صبح توانستیم بلند شویم، و بعد نماز صبح دیدیم كه حالی برای نماز داریم، به فرموده عده‌ای مفسرین با توجه به آیه وهُو الّذِی جعل اللّیل والنّهار خِلْفهً لِّمنْ أراد أن یذّكّر أوْ أراد شُكُورًا (فرقان، 62): و اوست كسی كه برای هر كس كه بخواهد عبرت گیرد یا بخواهد سپاسگزاری نماید شب و روز را جانشین یكدیگر گردانید... قضای آن را می‌توانیم به جا آوریم. چنانچه رسول خدا (ص) فرمود: همانا خداوند تبارك و تعالی البته نزد فرشتگان خود مباهات می‌كند به آن بنده كه قضای نماز شب را در روز انجام دهد، و می‌فرماید: ای فرشتگان من به بنده من بنگرید كه نمازی را كه بر او واجب نساخته‌ام قضا می‌كند، گواه باشید كه من البتّه گناهان او را آمرزیدم. (وسائل الشیعه، ج 4، ص: 75 و 76؛ من لا یحضره الفقیه-ترجمه غفاری، ج 2، ص 202).