نویسنده: علیرضا شعاعی
درمطلب حاضر اهمیت و ضرورت شرح صدر و تحمل بالادر مسئولان و رهبران جامعه و تاثیرات آن بر مردم و فضای عمومی اجتماع مورد بررسی قرارگرفته که با هم آن را ازنظر می‌گذرانیم.
پیامبر(ص) نماد شرح صدر
یکی از صفات اساسی لازم در رهبری جامعه شرح صدر است. رهبر جامعه می‌بایست آن چنان از آستانه بالای تحمل برخوردار باشد که همه شهروندان و افراد جامعه را همانند فرزندان خویش بداند.
خداوند درتوصیف پیامبر(ص) او را به خلق عظیم ستوده است و درتفسیر آن در آیات قرآنی به موارد بی شماری اشاره کرده که بیانگر و تحلیل کننده علت ستایش به خلق عظیم است؛ زیرا آن حضرت از چنان شرح صدر و آستانه بالای تحمل برخوردار بود که نمی‌توان حتی در پیامبران اولوالعزم نیز کسی را همانند ایشان سراغ گرفت. شدت اذیت و آزارها نسبت به ایشان و اتهامات از سوی دوست نادان و دشمن دانا تا آن اندازه بود که آن حضرت می‌فرماید: ما اذی نبی مثل ما اذیت؛ هیچ پیامبری چون من اذیت و آزار نشد. دشمنان ایشان را ساحر و مجنون خواندند و دوستان از اطاعت بی چون و چرا از او سرباز زدند و حتی برخی با آن که علم داشتند که ایشان جز براساس وحی سخن نمی گوید و هرآنچه بر زبان می‌آورد، وحی نازل شده از سوی خداوند است: و ما ینطق عن الهوی ان هو الاوحی، با آن همه می‌گفتند: الرجل لیهجر، این مرد هذیان می‌گوید.
منافقان نیز به عنوان شهروند امت و جامعه اسلامی با سوء استفاده از شرح صدر آن حضرت(ص) تلاش می‌کردند تا مقاصد خویش را پیش ببرند. خداوند این صفت آن حضرت(ص) را برخاسته از خلق عظیم ایشان بر می‌شمارد و در آیه 61 سوره توبه می‌فرماید: ازایشان کسانی بودند که پیامبر را اذیت می‌کردند و می‌گفتند او شنوا و حرف شنوی دارد وهرچه بگوییم باور می‌کند؛ بگو او گوش شنوای در خیر شماست. این شنوایی به سبب ایمان به خدا و باور به مومنان و از باب رحمت به مردمان است.
آن حضرت(ص) درمیان اهل خانه و خانواده، اهل مهر و محبت بود و از خطاهای فاحش همسران می‌گذشت به گونه ای که خداوند از ایشان می‌خواهد برای آسایش خود هم که شده برخی از آن زنان را طلاق دهد و اگر پیامبر آنان را طلاق دهد، خداوند به او زنهایی بهتر می‌دهد، با این همه این کار را نکرد و نسبت به اذیت و آزارهای ایشان تحمل کرد. (سوره تحریم).
برخی از منافقان تهمت‌های ناروا درحق ایشان زدند و داستان افک را مطرح ساختند، به گونه ای که دوستان نادان هم به آن دامن زدند، ولی آن حضرت به سبب خلق عظیم وسعه صدر خویش تحمل کرد. (نور، آیه 11).
عده‌ای از آن دوستان نادان دربرخی از موارد خود را بر سرسفره آن حضرت(ص) وقت و بی وقت دعوت می‌کردند و ساعت‌‌ها درانتظار سفره غذا می‌نشستند و یا پس از خوردن می‌ماندند و اجازه استراحت و خواب و آرامش و آسایش را از وی سلب می‌کردند. ولی آن حضرت(ص) به سبب سعه صدر و آستانه بالای تحمل چیزی نمی گفت به گونه ای که خداوند این مساله را مطرح کرده و از مردم می‌خواهد که چنین نکنند و از حیا و عفت پیامبر(ص) سوء استفاده نکنند. (احزاب، آیه 53)
با آن که برخی از دشمنان بر سرش خاکروبه و حتی شکمبه می‌ریختند یا سنگ باران می‌کردند، آن حضرت(ص) تحمل می‌کرد و در کمال آرامش با استدلال و منطق نیک و برهان قاطع با ایشان سخن می‌گفت و هرگز تبسم از لبانش جدا نمی‌شد.
این گونه است که خداوند در تبیین خلق عظیم و تعلیل و تحلیل آن می‌فرماید: فبما رحمه من الله لنت لهم و لو کنت فظا غلیظ القلب لانفضوا من حولک؛ پس به سبب رحمت الهی، با مردم، مهربانی و خوشخویی می‌کردی و اگر تندخو و سخت دل بودی مردم از پیرامونت پراکنده می‌شدند. (آل عمران، آیه159) آوردن کلمه لو به این معنا است که پیامبر هرگز دارای صفت تندخویی و سخت دلی نبوده و نخواهد بود.
آثار اجتماعی شرح صدر
خداوند به صراحت در تبیین نقش و کارکرد سعه صدر و بالابودن آستانه تحمل در زندگی بویژه برای مدیریت اجتماعی و رهبری جامعه می‌فرماید که شرح صدر موجب می‌شود تا کارها با آسانی پیش برود و مسایل سخت خصوصاً امور بغرنج و پیچیده اجتماعی ساده و آسان شود. از این رو حضرت موسی(ع) خواهان شرح صدر می‌شود تا کارها و ماموریت‌‌ها به آسانی انجام گیرد و مشکلات برطرف گردد. (طه، آیات 42تا 62)
البته خداوند در بیان شرح صدری که به پیامبر اسلام داده می‌فرماید که این شرح صدر آنچنان مهم و اساسی است که مشکلات را به سادگی حل و فصل می‌کند و هر سختی را به چنان آسانی تبدیل می‌کند که قابل قیاس نیست. از این رو با آوردن واژه العسر با حرف تعریف و نکره کردن یسر و تکرار آن‌‌ها این معنا را گوشزد می‌کند که مشکلات بیش از آنچه انتظار می‌رفت با شرح صدر، ساده و آسان می‌شود. (سوره انشراح) به این معنا که اگر هر مشکلی راه حلی دارد، شرح صدر، بیش از آنچه تصور می‌شود حلال مشکلات خواهد بود.
بدین معنی که درحالت عادی اگر گره را با دندان نخواهیم بازکنیم می‌بایست دست کم از دست استفاده کنیم، ولی با شرح صدر این مشکلات با زبان حل می‌شود و حتی نیاز به کار دست نیست؛ وقتی دل تسلیم خداست (زمر، آیه22)، خداوند کاری می‌کند تا این دل نرم، دل سخت دیگران را نیز نرم کند. این گونه است که سخن چون از دل برآید لاجرم بر دل نشیند و دلهای سخت و کارهای مشکل را نرم و آسان کند.
از دیگر آثار شرح صدر این است که همه اقشار جامعه از رحمت فراگیر و عمومی رهبران جامعه بهره مند خواهند شد و رهبری چون پدری مهربان حتی فرزند خطاکار را می‌بخشد و عفو می‌کند تا اصلاح شود. از این رو خداوند پیامبر(ص) را رحمه للعالمین می‌شمارد و می‌فرماید: و ما ارسلناک الارحمه للعالمین؛ ما تو را جز رحمت برای جهانیان نفرستادیم. (سوره انبیاء، آیه701) این رحمت رحمانی که جلوه رحمت واسعه رحمانی الهی است، چنان فراگیر است که حتی دشمنان حربی را نیز درمی گیرد و اجازه می‌دهد تا ایشان برای شنیدن سخن حق به منطقه امن جامعه اسلامی درآیند و پس از شنیدن حتی اگراسلام را نپذیرفتند، به مامن و خانه ایمن خویش بازگردانده شوند. (توبه، آیه61)
این گونه است که پیامبر(ص)، نفس خود و نفس خویش (آل عمران، آیه16) امیرمومنان علی(ع) را پدران امت معرفی کرده و می‌فرماید: انا و علی ابوا هذه الامه. (من و علی پدران این امت هستیم) بنابراین، ازمنظر پدرانه و دلسوزانه نسبت به همه فرزندان حتی منافقان می‌نگرد و اجازه می‌دهد تا ایشان آدم شوند و حتی کافرانی را که اذیت می‌کنند می‌بخشد تا فرصت بازگشت و توبه یابند و مجازات بسیاری از ایشان را به قیامت واگذار می‌کند مگر آنکه به سلاح دست برده و جنگ راه اندازند و متعرض ایمان و اسلام دیگران شوند.
رهبر جامعه هم در مدیریت و هم در ابلاغ مطالب و همراه سازی دیگران نیازمند سعه صدر و شرح صدر است، لذا خداوند برای اینکه دیگران در برابر مطالب ابلاغی، واکنش احساسی و تند نشان ندهند، خواهان سعه صدر می‌شود، زیرا افزایش آستانه تحمل و مدیریت احساسات و عواطف در هنگام مشکلات و سختی‌‌ها موجب می‌شود تا سلاح از دست دشمن بیرون آید و نتواند در برابر بردباری و صبر و تحمل رهبری مقاومت نماید. از این رو خداوند یکی از آثار سعه صدر را رهایی از حرج دانسته است. (اعراف، آیه2)
اینها تنها گوشه‌ای از حقیقت و تاثیرات شرح صدر در رهبران امت و جامعه است. بنابراین هر مسئولی در هر مقام و منصب خرد و کلان می‌بایست آستانه تحمل خویش را افزایش دهد و با تقویت ایمان و اسلام و تسلیم در برابر خداوند، شرح صدر به دست آورد تا بتواند مدیریت جامعه را در سلامت و امنیت و آرامش با کم ترین هزینه‌‌ها انجام دهد.