دانشنامه پژوهه بزرگترین بانک مقالات علوم انسانی و اسلامی

امکان بالذات ( امکان ذاتی ) Possibility by itself

No image
امکان بالذات ( امکان ذاتی ) Possibility by itself

كلمات كليدي : امكان ، ضرورت ، ماهيت ، وجوب بالغير

نویسنده : مسعود اسماعيلي

امکان در اصطلاح مشهور فلسفی، به معنی سلب ضرورت وجود و عدم می‌باشد.[1] این معنا صفت ماهیت است که به همین جهت، به آن امکان ماهوی گفته می‌شود. امکان را باید وصف ثبوتی اشیاء ممکن محسوب نمود.[2] امکان در یک تقسیم به امکان بالذات و امکان بالقیاس الی الغیر تقسیم می شود. امکان بالقیاس الی الغیر به این معنی است که یک شیء در نسبت با شیء دیگری نه وجودش ضروری است نه عدمش و این در جایی است که آن شیء دیگر، نه وجود شیءِ مورد نظر را تقاضا داشته باشد نه عدم آن را. این وضعیت میان دو شیء ، در حالتی رخ می دهد که میان آن دو، علیت و معلولیتی نباشد. [3] امکان بالغیر _ یعنی امکانی که در یک شیء، از سوی شیء دیگری اعطاء شده باشد _ محال است و لذا امکان (بر خلاف وجوب و امتناع که هریک سه قسم دارند ) تنها دو قسم خواهد داشت .[4]

امکان بالذات به این معنی است که ذات یک شیء ـ صرف نظر از هر چیز دیگر ـ نه وجود برایش ضروری است نه عدم . بنابراین در امکان بالذات ، نفی ضرورت وجود و عدم، تنها با توجه به ذات شیء صورت می‌گیرد و لذاست که بالذات نامیده می‌شود.

در ذات هیچ ماهیتی، نه وجود نهفته است و نه عدم؛ از این‌رو، ذات هیچ ماهیتی نه وجود برایش ضروری است نه عدم، پس هر ماهیتی، از جهت ذات خود ، "لا ضروری الوجود و العدم" است و لذا هر ماهیتی به خودیِ خود، دارای امکان بالذات می‌باشد. بدین ترتیب معلوم می‌شود که موضوع امکان بالذات، ماهیتی است[5] که از جهت خودش ( فی نفسها؛ بدون نظر به وجود یا عدم همراه آن) در نظر گرفته شده است. اما ماهیتی که این‌گونه (یعنی با صرف‌نظر از وجود و عدمش) در نظر گرفته شود از مفاهیمی محسوب می‌شود که عقل بشر آنها را بطور مستقیم از عالم واقع نمی‌گیرد؛ بلکه با نوعی تلاش ذهنی و با اندکی دخل و تصرفِ ذهن در آنچه در واقعیت جریان دارد، به دست می‌آید که به این‌گونه مفاهیم ، " اعتبارات عقلی " گفته می‌شود. بنابراین موضوع امکان بالذات (یعنی ماهیتِ فی نفسها )، اعتبار عقلی است ولذا خودِ امکان بالذات نیز ـ که وصف ماهیت است ـ لاجرم اعتبار عقلی خواهد بود.[6]

امکان بالذات با وجوب بالغیر[7] قابل جمع است. یعنی ممکن است که ماهیت که موصوف به صفت امکان ذاتی است، موصوف به وجوب بالغیر نیز گردد؛[8] زیرا این مطلب که ماهیت در ذات خود (فی نفسها )، خالی از وجود و عدم است و نه وجود برایش ضروری است و نه عدم، منافاتی با این ندارد که موجود دیگری به آن وجود دهد و وجود را برایش ضروری سازد. از این‌رو، ماهیاتی که موجودند، در ضمن اینکه ممکن بالذات‌اند، لاجرم واجب بالغیر نیز هستند؛ چون خود ذات آنها خالی از وجود و ضرورت وجود است و لذا موجود دیگری باید وجود را برای آنها ضروری کند و به آنها وجود دهد.

مقاله

نویسنده مسعود اسماعيلي

این موضوعات را نیز بررسی کنید:

جدیدترین ها در این موضوع

No image

امامت از ديدگاه نهج البلاغه

اختلاف مذهبي بين مسلمين سه ريشه اصلي دارد. نخستين اختلاف بر سر جانشيني پيامبر اسلام، مسلمانان را به دو دسته شيعه و سني تقسيم کرد.دومين اختلاف مسلمين در اصول دين و مسائل اعتقادي است که سبب پيدايش مکاتب مختلف کلامي گرديد که مهمترين آن ها اشاعره، معتزله، مرجئه و شيعه است. سومين اختلاف در احکام و فروغ دين است که در نتيجه آن مذاهب مختلف فقهي مانند شافعي، حنبلي، مالکي، حنفي و جعفري پديدار شد.
نگاهی به مسأله حساس امامت در نهج البلاغه

نگاهی به مسأله حساس امامت در نهج البلاغه

احتمالا بتوان از این سخن دردمندانه این نکته را به دست آورد که اهمیت امامت فقط در مدیریت جامعه نیست بلکه در مقام فهم دین نیز بسیار حائز اهمیت است که البته طبق دلایل بسیار متقن ائمه اهل بیت (علیهم السلام) از علمی خدایی بهره مند هستند کما اینکه این مساله را می توان از این سخن حضرت نیز به دست آورد ان احق الناس بهذا الامر اقواهم علیه و اعلیهم بامر الله فیه سزاوارترین مردم به امر حکمرانی تواناترین آنها در این امر و عالمترین آنها به دستور خداوند در مورد حکمرانی است.
رهبرى صالح از ديدگاه نهج البلاغه

رهبرى صالح از ديدگاه نهج البلاغه

از موضوعات اساسى و مباحث حياتى نهج البلاغه - كه جملگى از مسائل اساسى جامعه انسانى محسوب مى گردد - مساله امامت و رهبرى است . على (ع) در سخنان و رهنمودهاى ارزنده خويش در نهج البلاغه به بيان ابعاد مختلف اين مساله پرداخته اند:اولا: ضرورت آن را در اجتماع بشرى مطرح فرموده اند؛ثانيا: در ارتباط با همين لزوم و ضرورت رهبرى، به امامت و پيشوايى صالح و حق، و نيز به رهبرى ناشايسته و ناحق پرداخته اند.
نص بر امامت در نهج البلاغه

نص بر امامت در نهج البلاغه

کجایند کسانى که به دروغ و از روى حسد- گمان مى کنند که آنان «راسخان در علمند نه ما» خداوند ما را بالا برده و آنها را پایین، به ما عنایت کرده و آنها را محروم ساخته است، ما را وارد کرده، و آنها را خارج؟! تنها به وسیله ما هدایت حاصل مى شود، و کورى و نادانى برطرف مى گردد، امامان از قریش اند امّا نه همه قریش بلکه خصوص یک تیره، از بنى هاشم، جامه امامت جز بر تن آنان شایسته نیست و کسى غیر از آنان چنین شایستگى را ندارد
Powered by TayaCMS