صدقه؛ بهترین اندوخته انسان

صدقه سرمايه ايمان، تجارت پر سود، بهترين وسيله نيكوكاري، سپري در برابر آتش، مايه رفع بلا و گرفتاري، وسيله روزي تهيدستان و آزمون ثروتمندان و... شمرده شده است. رسيدن انسان به درجات بالاى معنوى، شرايطى دارد كه يكى از آنها انفاق كردن از اموالى است كه مورد علاقه انسان است و علاقه انسان به خداوند آن گاه روشن مى شود كه ثروتى را كه مورد علاقه شديد اوست، در راه خدا انفاق كند. خداوند متعال در قرآن كريم مى‌فرمايد: هرگز به نيكوكارى نمى رسيد، مگر اينكه آنچه را كه دوست داريد، انفاق كنيد و آنچه انفاق مى‌كنيد خداوند از آن با خبر است». صاحب مجمع البيان در ذيل آيه شريفه اين جريان را بيان كرده است: هنگامى كه آيه مذكور نازل شده، يكى از ياران پيامبر (ص) به نام ابوطلحه انصارى، باغ بسيار زيبايى در مدينه داشت و اين باغ را در ميان بستگان خود تقسيم كرد و پيامبر (ص) درباره او فرمود: آفرين بر تو، آفرين بر تو، اين ثروتى است كه براى تو سودمند خواهد بود.

انواع صدقه

صدقه در اصطلاح شرعي به دو نوع كلي شناخته مي‌شود: صدقات واجب و صدقات مستحبي. 1. صدقات واجب: شامل خمس، زكات، زكات فطره و تمام مواردي است كه بايد مالي را از طرف خودش صدقه داد. مثلاً اگر انسان مالي را پيدا كند يا اموال كسي پيدا شده باشد و صاحبان آن اموال مشخص نباشند؛ با رعايت شرايط ديگر و اجازه مجتهد جامع الشرايط، از طرف صاحب آن اموال، صدقه داده مي‌شود. اين نوع از صدقات در اين نوشتار بررسي نمي‌شود. 2. صدقات مستحبي: همان صدقه معروف بين مردم است كه كسي با اختيار خودش و بدون آنكه امر شرعي به او تعلق گرفته باشد، از اموال خود را به ديگران مي‌بخشد. اين قسم از صدقه در اين مطلب بررسي خواهد شد.

منّت در صدقه

منّت گذاشتن در پرداخت صدقه اصلاً خوب نيست و اگر باعث آزار شخص‌گيرنده هم شود حرام است. در هر صورت منت گذاشتن، ثواب صدقه را از بين مي‌برد و موجبات عذاب الهي را فراهم مي‌آورد. در برخي احاديث قدسي آمده است كه خداوند متعال بهشت را بر اشخاص منت گذار حرام كرده است. آيه‌اي در قرآن كريم گوياي همين مطلب است: «اي كساني كه ايمان آورده‌ايد! بخشش‌هاي خود را با منت و آزار باطل نسازيد، همانند كسي كه مال خود را براي نشان دادن به مردم، انفاق مي‌كند و به خدا و روز رستاخيز ايمان نمي‌آورد».

احكام صدقه‌

الف) امام خميني (ره): 1. انسان بايد در پرداخت صدقه قصد قربت داشته باشد؛ يعنى تنها براى رضاى خدا بپردازد و از هرگونه ريا و خودنمايى به‌دور باشد. 2. پس گرفتن صدقه جايز نيست. 3. صدقه بر سيد هم حلال است، ‌گر چه زكات غير سيد بر آنها حرام است. 4. صدقه دادن به كافرى كه در حال جنگ با مسلمانان نباشد و به پيامبر(ص) يا امام (ع) دشنام نمى‌دهد، اشكال ندارد. 3. صدقه را بهتر است پنهانى بدهد، مگر آنكه بخواهد ديگران هم تشويق شوند، ولى زكات بهتر است آشكارا داده شود. 5. گدايى كردن و رد كردن گدا (چيزى به او ندادن) هر دو مكروه است. ب) آيت‌ا... سيد صادق حسيني شيرازي (دام ظله): 1. صدقه دادن از كارهاى مستحب است و در روايات اسلامى سفارش زيادى برآن شده، چنانچه در حديث شريف آمده: صدقه موجب زيادى مال، دفع بلا و سبب شفا، مى شود. 2 صدقه در صورتى موجب ثواب است كه صدقه‌دهنده، قصد قربت كند. 3. چنانچه به قصد صدقه، مال خود را به كسى بدهد و او نيز به همين قصد آن را بگيرد، صدقه واقع مى شود و بعد از آنكه فقير صدقه را گرفت، صدقه‌دهنده نمى تواند آن را برهم زده و مال خود را مسترد دارد. 4. كسى كه سيد نيست نمى تواند زكات خود را به سيد بدهد و در زكات فطره تامّل است، اما نسبت به صدقه‌هاى مستحب و ديگر صدقه‌هاى واجب، غير سيد مى تواند به سيد بپردازد.

5. صدقه مستحب را مى توان به شخص ثروتمند، سنى و كافر داد. 6. اگر انسان چيزى را به فقير صدقه دهد، بعضى فرموده‌اند: نمى تواند آن را از او بخرد، يا به عنوان هديه قبول كند، ولى بنا بر مشهور مكروه است، البته اين در صورتى است كه آن صدقه، زكات نباشد وگرنه جايز نيست، زيرا سبب تضیيع حقوق فقير مي‌شود. 7. اگر كسى از انسان بخواهد چيزى به او بدهد، مكروه است او را ردّ نمايد هرچند گمان كند فقير نيست. 8. گدايى كردن در صورت احتياج مكروه و در صورتى كه احتياج نداشته باشد، بعيد نيست حرام باشد. 9. مستحب است انسان واسطه رساندن صدقه شود و صدقه مستحب را اگر مخفى بدهد، بهتر است مگر به جهتى، علنى دادن بهتر باشد. 10. مستحب است انسان زياد صدقه بدهد، به ويژه در اوايل روز و اوايل شب. 11. مستحب است انسان، در صدقه دادن، قوم و خويش و همسايگان را بر ديگران مقدم بدارد.

نتيجه

صدقه دادن از جمله كارهاي مستحبي است كه سفارش هاي ويژه درباره آن شده است. صدقه دادن كليد روزي و نازل شدن نعمت شمرده شده است. پيامبر اكرم (ص) مي‌فرمايند: بهترين مال و بهترين اندوخته هر كس، صدقه اوست. همچنين مي‌فرمايند: زمين، قيامت سراسر آتش است، جز زير سايبان صدقه .