علم کلام

از مهم‌ترین اهداف و رسالت‌های این علم تبیین و تثبیت عقاید دینی، و پاسخ‌گوئی به اشکالات و شبهات در این زمینه است. که یکی از شئونات پیامبران و رهبران الهی و نیز مورد اهتمام ویژه ائمۀ معصومین (علیهم‌السلام) بوده است. بدین جهت می‌توان گفت تاریخ علم کلام با تاریخ ادیان آسمانی آغاز شده است.

تعریف وموضوع علم کلام

کلام علمی است که اعتقادات دینی را بیان کرده، آنها را تبیین و اثبات می‌کند و به دفاع از آنها در برابر شبهه‌ها و اعتراض‌ها می‌پردازد. موضوع آن عبارت از اصول و عقاید دینی است.

اهداف علم کلام

علم کلام سه هدف مهم را بر عهده دارد:

الف- بیان عقاید دین: بشر نیازمند دریافت منظم وطبقه‌بندی شدۀ عقاید دینی است که اما این مهمّ در قرآن کریم و گفته‌های معصومین (علیهم‌السلام) به دلیل طبیعت متون مقدّس به صورت منظم و کلاسیک عرضه نشده است.

از این رو استخراج و تنظیم مباحث عقیدتی بر عهدۀ متکلّم، یعنی دانشمند علم کلام است.

ب- تبیین عقاید دین: متکلّم پس از استخراج اعتقادات دینی، به تبیین، تفسیر، تحلیل و اثبات آنها می‌پردازد. هم‌چنین بر متکلّم است که هماهنگی عقاید دینی با یکدیگر و عدم تعارض میان آنها را روشن سازد.

ج- دفاع از عقاید دینی و پاسخ به شبهه‌ها: وظیفه دیگر متکلّم آن است که از حریم عقاید دینی در برابر اشکال‌ها و اعتراض‌های مخالفانِ دین دفاع کند.

دلیل نام‌گذاری

در این مورد نظرهای مختلفی ارایه شده است از جمله:

الف) این علم موجب می‌شود قدرت سخن‌وری (تکلّم) و استدلال‌گری در انسان افزایش یابد.

ب) در نخستین کتاب‌های عقیدتی، مباحث با عناوین «کلام فی الجیر»، «کلام فی اثبات الصانع» و مانند آن، آغاز می‌شده است.

ج) مهم‌ترین و داغ‌ترین مسأله عقیدتی که در آغاز اسلام مطرح شد، مسأله مخلوق بودن و نبودن «کلام خدا» بود.

‌تاریخ و اسباب پیدایش علم کلام

هرگاه مقصود از علم کلام مطلق بحث و گفتگو درباره عقاید دینی جهت تبیین و اثبات آنها و پاسخگوئی به اشکالات دربارۀ آنها باشد، باید گفت تاریخ پیدایش علم کلام مقارن با تاریخ ظهور اسلام است.

بخش عظیمی از مباحثات کلامی پیامبر اکرم (ص) با بت‌پرستان و اهل کتاب دربارۀ توحید، نبوت و معاد در قرآن کریم و نیز کتب و تاریخ ثبت و نقل گردیده است.

و اگر مقصود پیدایش فرقه‌های دینی و کلامی است، تاریخ پیدایش علم کلام به پس از رحلت پیامبر اکرم (ص) باز می‌گردد و آغاز اختلافات عقیدتی مسلمین که یکی از نخستین و مهم‌ترین آنها مربوط به مسئله امامت و خلافت است. و پس از آن اختلاف دربارۀ قضاء و قدر، صفات خداوند، ماجرای حکمیت و مانند آن است که به دنبال این اختلافات فرقه‌های قدریه، مشتبهه، خوارج و دیگران پدید آمدند. و اگر مقصود از کلام اسلامی، ظهور مذاهب کلامی دارای اصول و قواعد تعریف شده و روش معین کلامی است، تاریخ و پیدایش آن به اوایل قرن دوم هجری باز می‌گردد.