تعادل قیمتی Equilibrium

كلمات كليدي: تعادل، تعادل پايدار و ناپایدار، قيمت كف، قيمت سقف، مازاد عرضه و تقاضا

نویسنده: احسان شریعتی نجف‌آبادی

تعادل یک عنوان کلی است که می‌تواند بر همه فاکتورهای فیزیکی، اقتصادی و غیره اطلاق شود. تعادل قیمتی نیز با مفهوم بازار، گره محکمی خورده است. تعادل مربوط به وضعیتی خاص از بازار است که مقدار تقاضا از یک کالا در بازار(در هر دوره زمانی) مساوی مقدار عرضه شده از آن کالا به بازار(در همان زمان) باشد. این موضوع از نظر هندسی نشانگر نقطه‌ای است که از برخورد منحنی‌های عرضه و تقاضای بازار(در بازار رقابت کامل) بدست می‌آید.[1] اگر نیروهای عرضه و تقاضا در نقطه‌ای به تعادل برسند، خریداران بازار متمایل‌ به همان مقدار کالایند، که فروشندگان مایل به عرضه آنند و هر دو گروه اقناع ‌شده و تعادل قیمتی برقرار می‌گردد.[2]

طرز کار نیروهای بازار

 فرض کنید منحنی‌های عرضه و تقاضا به صورت شکل زیر باشند، مقدار تعادلی و قیمت تعادلی(p_e) بدست می‌آید نقطه‌ای است که در آن مقدار عرضه شده با مقدار تقاضا شده برابر بوده و همه تقاضاکنندگان و عرضه‌کنندگان حاضر به پذیرش این قیمت هستند، این نقطه، نقطه تعادل بازار است.[3]

وقتی ما در نقطه بالاتر از p_e یعنی p_f قرار داریم، تقاضاکنندگان کمتر از مقدار Q_e یعنی مقداری معادل q_f تقاضا دارند؛ اما عرضه‌کنندگان به علت افزایش قیمت حاضرند تا مقدار Q_f کالا توزیع نمایند. در این حالت ما به مقدار AB، فزونی عرضه(Excess Supply) داریم. فزونی عرضه باعث می‌شود مقداری(به اندازه AB) کالا به فروش نرود. همین امر سبب می‌شود که عرضه‌کنندگان جهت افزایش مقدار فروش، قیمت را کم کنند تا به نقطه P_e برسند(یعنی بازگشت به نقطه تعادل). حال اگر قیمتها به هر دلیلی از نقطه P_e کمتر باشد(نقطه p_c)، در این حالت عرضه‌کنندگان حاضرند مقدارq_c از کالاهای مورد نظر را عرضه کنند اما تقاضاکنندگان با توجه به اینکه قیمت پائین‌تر است(با توجه به شیب منعکس شده در شکل) به اندازه Q_f از کالای مورد نظر تقاضا دارند. همین امر سبب فزونی تقاضا(Excess Demand) شده و سبب می‌شود قیمت‌ها بالا رفته و به نقطه تعادل برسند.

البته نقطه تعادل به معنای تساوی مقدار فروش و خرید کالا نیست بلکه اقناع دو طرف نیز در آن دخیل است. این نقطه الزاماً دست‌یافتنی، پایدار و با ثبات نیست و لزومی ندارد که تعادل از کارآیی برخوردار باشد.

یکی از نکاتی که نمایانگر خارج شدن از نقطه تعادل است فزونی تقاضا و یا فزونی عرضه است. عموماً فزونی تقاضا را با «اضافه تقاضای مثبت» و فزونی عرضه را با «اضافه تقاضای منفی»‌ بیان می‌کنند.[4]

گاهی نیروهای موجود در بازار(اضافه تقاضا مثبت یا منفی) با توجه به شکل منحنی‌های عرضه و تقاضا ما را از نقطه تعادل دورتر می‌سازند.

 تعیین سقف و کف قیمت در بازار

مکانسیم بازار به صورت آزاد عمل می کند اما در یک اقتصاد ممکن است دولت هم دخالت کند گاهی دولت با شعار حمایت از مصرف کننده قیمتی پایین تر از قیمت تعادلی تعیین می کند و اجازه قیمت بالاتر از آن را نمی دهد به این حالت سقف قیمت price celling گفته میشود که باعث کمبود کالا یا مازاد تقاضا در بازار می شود. در حالت سقف قیمت مقدار مبادله زیاد اما قیمت مبادله کمتر از نقطه تعادلی اولیه است

گاهی هم دولت با شعار حمایت از تولید کننده یا عرضه کننده قیمتی بالاتر از قیمت تعادل تعیین میکند و اجازه مبادله به قیمت کمتر از ان را نمی دهد به این حالت کف قیمت price flooring گفته می شود که باعث مازاد عرضه و یا کمبود تقاضا در بازار می شود. در حالت کف قیمت مقدار مبادله کم اما قیمت مبادله بالاتر از نقطه تعادلی اولیه است .

تعادل پایدار و ناپایدار[5]

تعادل گاهی به صورت پایدار است که با تغییر قیمت نیروهای بازار ما را به سمت تعادل می‌رسانند و گاهی ناپایدار که با خروج از نقطه تعادل از آن دورتر می‌شویم؛ تعادل پایدار دارای دو شرط است:

الف) تغییر در قیمت تعادل سبب عمل نیروهای بازار شود و آن را به سمت نقطه تعادل برساند.

ب) قدرت این نیروها نباید به گونه‌ای باشد که چنان با شدت به سمت نقطه تعادل برانند که سبب شود هنگام رسیدن به نقطه تعادل از آن عبور کند و هیچگاه نتواند در نقطه تعادل توقف کند.

و اگر این دو شرط نباشد تعادل ناپایدار یا شکننده خواهد بود. به عنوان مثال اگر شکل منحنی‌های عرضه و تقاضا به صورت زیر باشند، با خروج از نقطه p_e در قیمت p₁ عرضه‌کنندگان مقدار کمتری عرضه می‌کنند در صورتی که تقاضاکنندگان متمایل به خرید مقدار بیشتری هستند؛ که سبب افزایش قیمت و دوری بیشتر از نقطه تعادل می‌گردد. این نمونه‌ای از تعادل ناپایدار است.

 نشانه های تعادل پایدار

1. شیب منحنی عرضه مثبت اما شیب منحنی تقاضا منفی باشد
2. اگر شیب هر دو تابع عرضه و تقاضا منفی است، شیب تابع عرضه بیشتر از شیب تابع تقاضا باشد
3. اگر شیب هر دو تابع عرضه و تقاضا مثبت است شیب تابع تقاضا بیشتر از شیب تابع عرضه باشد.

انتقال منحنی‌های عرضه و تقاضا در حالت تعادل

گاهی اوقات نقطه تعادل با تغییر و حرکت منحنی‌های عرضه و تقاضا تغییر می‌کند که نقطه تعادل جدید همان شرایط کلی را داراست؛ نقطه تعادل pe به pé منتقل می‌گردد.

شکل الف) انتقال منحنی تقاضا به سمت راست

شکل ب) انتقال منحنی عرضه به سمت چپ

شکل ج) انتقال هر دو منحنی عرضه و تقاضا

البته گاهی نقطه pe ثابت است؛ اما مقدار کالا تغییر می‌کند.