مفهوم امر به معروف و نهی ازمنکر

سلسله مطالب پیش روی، بخشی از مباحث امر به معروف و نهی از منکر استاد فرزانه، آیت الله محمدتقی مصباح یزدی، دامت برکاته، است که با تلاش حجت الاسلام والمسلمین آقای قاسم شبان نیا نگارش یافته است. هدف اصلی این سلسله مطالب، انتشار مجموعه مباحث منسجم درباره امر به معروف و نهی از منکر برای همه کسانی است که دغدغه احیای این فریضه فراموش شده را در جامعه اسلامی دارند.

مقدمه: امر به معروف و نهی از منکر از جمله فرایض دینی و از ضروریات اسلام است1 که جامعه دینی را پرنشاط می‌سازد، و در صورت اهتمام مردم و مسئولان به این وظیفه شرعی، بسیاری از زشتی‌ها از جامعه رخت برمی بندد و ارزش‌های دینی و انسانی حاکم می‌شود. این امر به قدری بدیهی می‌نماید که حتی محققانی همچون مایکل کوک انگلیسی، این فریضه دینی مسلمانان را ستوده اند و خلاچنین تکلیفی را در جوامع فعلی خود، زمینه ساز رشد رذایل و بی اعتنایی آنان در برابر مفاسد و شرارت‌های رو به افزایش آن جوامع دانسته اند. مایکل کوک، شاهد واقعه ای زشت و ننگین در یکی از خیابان‌های شهر شیکاگوی آمریکا و بی اعتنایی مردم به آن بوده است، و همین امر او را وامی دارد تا پس از حدود 12 سال تحقیق، و مطالعه 1700 کتاب و مقاله، که بیش از سه چهارم آن کتب اسلامی است، کتابی مفصل درباره امر به معروف و نهی از منکر بنگارد. چنین امری حاکی از آن است که این فریضه دینی، که مورد غبطه غیرمسلمانان واقع شده است، چه جایگاه رفیعی دارد و توجه به آن می‌تواند زمینه تحقق مدینه فاضله مورد نظر انبیای الهی و امامان معصوم(ع) را در جامعه اسلامی فراهم کند.

از این روی برای ترویج و توسعه این فریضه فراموش شده، وظیفه سنگینی برعهده اندیشمندان و عالمان دین است تا آن را تعریف، تبیین و تشریح کنند. آیت الله مصباح یزدی، دامت برکاته، از جمله بزرگ اندیشمندانی است که با توجه به اهمیت و جایگاه رفیع این فریضه، همواره در بیانات خود کوشیده‌اند تا این دغدغه را در سطح جامعه ایجاد کنند که ترک این فریضه، در میان مردم و نیز مسئولان نظام، چه تبعات شومی را در پی دارد. در این نوشتار تلاش خواهد شد تا با توجه به بیانات ارزنده ایشان در آثار مختلف چاپ شده و نیز سخنرانی‌های مختلف، تا پایان سال 1383، مجموعه مباحثی از امر به معروف و نهی از منکر گردآوری، تدوین و تحقیق گردد. گفتنی است، ایشان در این مباحث، بیش از هر چیز، به ابعاد سیاسی، اجتماعی و فرهنگی این فریضه توجه کرده اند و از این روی تفاوت هایی در چگونگی طرح مباحث از سوی ایشان با بیان فقهای عظام در کتب فقهی وجود دارد. امید است نشر این سلسله مطالب گامی در مسیر احیای این فریضه فراموش شده در جامعه باشد.

مفهوم امر به معروف و نهی از منکر

واژه «معروف» از ریشه «عرف» به معنای کار خوب و پسندیده است، و خداپرستان از آن «پسندیده نزد خدا» را اراده می‌کنند. «منکر» نیز از ماده «نکر»، و معنای آن برخلاف معنای معروف بوده، در عرف دین داران، به معنای کاری است که خداوند از آن راضی نباشد. بدین ترتیب، امر به معروف، یعنی دستور دادن به کارهای خیر، و نهی از منکر یعنی باز داشتن از کارهای زشت و ناپسند.

در مسیر تحول واژه‌ها، معنای آنها گاه توسعه و گاه تضییق می‌یابد. در برخی نمونه ها، استعمال یک واژه سبب می‌شود مفهوم آن از مقتضای اصلی خود، وسعت بیشتری یابد. درباره مفهوم امر به معروف و نهی از منکر نیز چنین است. فقها و بزرگان وقتی درباره موضوع امر به معروف و نهی از منکر بحث می‌کنند، می‌گویند در کلمه امر، مفهوم «علو» یا «استعلا» نهفته است؛ یعنی کسی که امر می‌کند، یا باید بر مامور برتری داشته باشد، یا خود را در چنین مقامی قرار دهد و از موضع بالاتر امر کند. خواهش و استدعا کردن «امر» نیست. اینکه کسی بگوید «خواهش می‌کنم این کار را بکنید» امر نیست. مقتضای کلمه امر این است که باید به صورت استعلاباشد. حتی برخی فقها احتیاط کرده، می‌گویند تکلیف امر به معروف و نهی از منکر زمانی تحقق می‌یابد که امرکننده به معروف، با لحاظ «استعلا» امر کند. مقام معظم رهبری نیز مراد از استعلارا این چنین مشخص کرده‌اند: طرف امر به معروف و نهی از منکر فقط طبقه عامه مردم نیستند. حتی اگر در سطوح بالاهم هستند شما باید به او امر کنید نه اینکه از او خواهش کنید. باید بگویید آقا! نکن؛ این کار یا این حرف درست نیست. امر و نهی باید با حالت استعلاباشد. البته این استعلامعنایش این نیست که آمران حتما باید بالاتر از ماموران و ناهیان بالاتر از منهیان باشند؛ نه، روح و مدل امر به معروف، مدل امر و نهی است؛ مدل خواهش و تقاضا و تضرع نیست. نمی شود گفت که خواهش می‌کنم شما این اشتباه را نکنید؛ نه، باید گفت: آقا! این اشتباه را نکن؛ چرا اشتباه می‌کنی؟ طرف هر کسی است؛ بنده که طلبه حقیری هستم؛ از بنده مهم تر هم باشد، او هم مخاطب امر به معروف و نهی از منکر قرار می‌گیرد.