ریاضت

قال علی علیه السلام:

…و إنّما هی نفسی أروضها بالتقوی…

(نهج‌البلاغه، نامه 45، بند 10)

ترجمه:

من نفس سرکش را با تقوا تمرین می دهم ورام می سازم.

(برگرفته ازمبادی اخلاق در قرآن: آیت الله جوادی آملی)

توضیح:

ریاضت

حضرت علی (علیه‌السلام) می‌فرماید: «و إنّما هی نفسی أروضها بالتقوی»[1]؛ من نفس خود را با تقوا ریاضت می‌دهم. همچنین آن حضرت می‌فرماید: «لأروضنّ نفسی ریاضة تَهِشّ معها إلی القرص إذا قدرتُ علیه مطعوماً وتقنع بالملح مأدوماً ولأدعنّ مُقلتی کعین ماءٍ نضب مَعینها مستفرغة دموعَها»[2]؛ چنان نفس خود را ریاضت و تمرین می‌دهم که به قرصی نان، هرگاه به آن دست یابم، کاملاً متمایل شود و به نمک، به جای نان خورش قناعت کند و چنان از چشمهایم اشک بریزم که همچون چشمه‌ای خشکیده، دیگر اشکم جاری نگردد. کسی که با تمرین بخواهد حیوان سرکشی را رام کند می‌گویند آن را ریاضت می‌دهد و «رائض» کسی است که با تمرین حیوان سرکش را رام می‌کند.

ریاضت برای سالکان الهی این است که نفس سرکش خود را رام کنند تا به طرف «بهیمیّت»، «سبعیّت» و یا «شیطنت» حرکت نکند و فقط راه چهارم را که راه«فرشته منشی» است طی کند و مطیع عقل عملی[3] باشد.

به هر تقدیر، ریاضت یعنی تمرین دادن. انسان وقتی نفس امّاره را تمرین بدهد، آن را از امّاره بالسّوء بودن می‌رهاند و از تمرّد و سرکشی بیرون می‌ورد و مطیع عقل عملی می‌کند و در این اطاعت هم آن را ثابت قدم و راسخ می‌گرداند که در نتیجه، اطاعت از عقل عملی برای آن ملکه می‌شود.

منبع :
• برگرفته از تفسیرموضوعی قرآن کریم – مبادی اخلاق در قرآن –تالیف : آیت الله جوادی آملی ج11/صص187-188

پی نوشت:
• [1] . نهج‌البلاغه، نامه 45، بند 10.
• [2] . نهج‌البلاغه، نامه 25، بند 26.
• [3] . محقّق طوسی در این بحث عقل عملی را بر «نیروی اجرایی و عملی» اطلاق کرده است. گرچه در اصطلاح، عقل عملی بر قوه‌ی که حکمت عملی را درک می‌کند اطلاق می‌شود، ولی اگر ما اصطلاح را چنین قرار دهیم، بهتر است: عقل عملی یعنی نیروی مدبّر، مدیر و نیروی اجرایی که «عُبد به الرَّحمن واکتسب به الجنان» (اصول کافی، ج 1، ص 11)؛ نه نیرویی که مسائل و حکمت عملی را درک می‌کند؛ زیرا درک همه مسائل، خواه نظری و خواه عملی، بر عهده عقل نظری است.