ارگ

كلمات كليدي : ارگ، چگاد، نارين قلعه، ارگ تهران، ارگ بم، ارگ علي شاه

در برخی لغت‌نامه‌ها این واژه را به معنای قلعۀ کوچکی دانسته‌اند که در میان قلعۀ بزرگی ساخته شده باشد و یا از آن به عنوان قلعه‌ای درون شهر و بالاخره جایگاه پادشاه یاد کرده‌اند. در نوشته‌ها و سرودهای فارسی دست‌کم از دوران ساسانی به بعد با این واژه برخورد می‌کنیم. بنابر آنچه که از متن های تاریخی برمی‌آید، ارگها جایگاه حکمرانان و حکومت‌نشین شهرها بوده‌اند. این بخش که در عمدۀ موارد در مرکز و قلب شهر قرار گرفته با حصار و برج‌هایی در فاصله‌های مختلف از بقیۀ شهر جدا می‌شده است و به وسیلۀ دروازه یا دروازه‌هایی چند با شبکه‌های اصلی شهر ارتباط می‌یافته است. ارگ‌ها در برگیرندۀ واحدهای اداری حکومتی، بخش نظامی، کاخ‌ها و خانۀ حکمران و گاه خانۀ بزرگان و مسئولان حکومتی و نظامی شهر و بخش‌های خدماتی وابسته و جایگاه بلندی برای تماشای منظرۀ اطراف به نام «چگاد» بوده‌اند. مجموعه‌هایی مزبور با شبکه‌بندی خاصی با هم ارتباط داشته‌اند.

ارگ‌ها بسته به شرایط زمانی وموقع حکمرانان در ارتباط با دشمنان منطقه‌ای وخارجی، از نظر وضع استحکاماتی و دفاعی با هم تفاوت دارند. در قلعه‌های استحکاماتی، ارگ مرکزی را «نارین قلعه» نامند. از جمله قلعۀ ارگ‌های ایران که در اثر زلزله اخیر تمامی بناها و آثار و شبکه‌های آن آسیب جدی دید و به عنوان یک اثر باستانی و تاریخی معتبر ایران شناخته می‌شود، ارگ بم است. از جمله ارگ‌های معروف ایران که تا حدود نیم قرن پیش همچنان برپا بود و نقشه‌های دقیقی از آن در دست است ارگ تهران می‌باشد که در طول دوران قاجار دستخوش تحولات ورشد چشمگیری گردید.

مطالعۀ ارگ تهران و آثار به جای مانده از آن در امر بررسی و شناخت بافت و شبکۀ قدیم شهر تهران همراه با شبکه بازارها، به عنوان قلب این شهر از اهمیت خاصی برخوردار است. دیگر از ارگ‌های ایران، ارگ علی‌شاه در تبریز است که هنوز چارچوب اصلی بنا سرپاست و علاقمندان زیادی هر روز از آن بازدید می کنند.