امتثال

كلمات كليدي : امتثال، احراز، تكليف، اجزاء

نویسنده : قادر غديري

امتثال در لغت به معنای پیروی و اطاعت کردن می‌باشد و در اصطلاح عبارت است از موافقت با تکلیفی که خداوند نموده و عمل کردن بر طبق فرامین الهی.

امتثال هم در واجبات و محرمات و هم در مستحبات و مکروهات است

امتثال چهار مرتبه دارد:

1- امتثال تفضیلی: آنچه که متعلق تکلیف خداوند می‌باشد مکلف آن را به طور معین احراز کند و به جا بیاورد و احراز به معنای مشخص و معلوم نمودن می‌باشد و بر دو نوع می‌باشد:

الف) احراز علمی: یعنی مکلفی خود عمل، یا اجزاء و شرائطش را، با علم و یقین درونی برای خود مشخص و معلوم کند. مثلاً در روز جمعه بعد از بررسی ادله یقین کرد که نماز ظهر واجب است نه نماز جمعه و همان را هم به جا آورد به این امتثال عملی گویند.

ب) احراز ظنی معتبر: یعنی مکلف یقیناً متعلق تکلیف را نتواند احراز کند ولی بوسیله دلیل معتبری مثل اماره یا اصل آن را احراز بکند مثلاً در جایی که فردی قبله را نمی‌داند و از هیچ راهی یقین به آن پیدا نمی‌کند ولی از قبرستان مسلمانان به قبله بودن یک طرف ظن پیدا می‌کند و به همان جهت نماز می‌خواند به این فرد می‌گویند امتثال تفضیلی ظنی کرد.

2- امتثال علمی اجمالی: اگر مکلف بطور معین متعلق تکلیف را نداند. ولی به طور غیرمعین برایش معلوم شود. مثلاً نمی‌داند که در روز جمعه کدامین نماز بر او واجب است ولی می‌داند یا نماز ظهر است یا نماز جمعه و هر دو عمل را انجام داد به این فرد می‌گویند امتثال علمی اجمالی کرد.

3- امتثال ظنی به ظن غیر معتبر: مثلاً با اذان گفتن بچه‌ی نابالغ ظن به دخول وقت پیدا کند و نماز بخواند.

4- امتثال احتمالی: مثلاً در روز جمعه بدون این که بداند نماز ظهر یا جمعه واجب است یکی را انجام دهد.

جایگاه این مراتب

اگر امکان امتثال ظنی داشته باشد نوبت به امتثال احتمالی نمی‌رسد و همچنین اگر امتثال علمی باشد نوبت به امتثال ظنی نمی‌رسد ولی در این که آیا می‌توان با این که امتثال علمی تفضیلی کرد، اکتفا به امتثال علمی اجمالی کرد یا نه؟ بین علماء اختلاف وجود دارد که مشهور بین فقها معاصرین اکتفا به آن می‌باشد. البته مخفی نماند که اگر واجب توسلی باشد و قصد قربت در آن لازم نباشد امتثال اجمالی علمی کافی است، گرچه امکان امتثال علمی تفصیلی وجود داشته باشد مثل این که کسی لباسش نجس شده باشد و فقط بداند نجاست در یکی از دو آستینش می‌باشد و برای نماز واجب است که لباسش را آب بکشد ولی تفحص نمی‌کند که نجاست در کدامیک است و هر دو آستینش را آب می‌کشد در این صورت این شخص قطعاً تکلیفش را در وجوب تطهیر لباس برای نماز انجام داده است.

معنای لزوم امتثال تفضیلی:

امتثال تفضیلی را به سه وجه می‌توان تفسیر کرد:

1. لزوم آن به خاطر بدست آوردن عنوان دیگری است که در عبادات لازم می‌باشد نه این که به خودی خود واجب باشد مثل بدست آوردن قصد اطاعت.

2. لزوم آن بخاطر خودش می‌باشد (که لزوم آن هم شرعی می باشد) نه برای بدست آوردن عنوان دیگر

3.لزوم آن عقلی می‌باشد به این نحو که حق مولی است و باید آن را بدست آورد.