تامین عدالت اجتماعی

عدالت اجتماعي، غرب، تمدن

حنیف عباسی

جوامع گوناگون در زمان‌های مختلف سعی داشته اند که عدالت اجتماعی را به نحوی برای مردم خود تامین نمایند. در این راستا قوانین و اصول که در برگیرنده حقوق تمام مردم باشد در سال‌های اخیر تصویب گشته است. تا جنگ جهانی اول، عملاً هیچ گونه عدالت اجتماعی در تمامی دنیای غرب وجود نداشت. عدم مداخله دولت به عنوان سرلوحه مرام سرمایه داری، حذف تمامی اقدامات در زمینه مسائل اجتماعی را به همراه داشت.‌

تمدن‌های پیشین اروپایی مبتنی بر برده داری بوده است. ارسطو از این هم فراتر می‌رود و می‌گوید: امکان نداشته است تمدنی بدون برده داری ظهور نموده باشد. نوع مورد تمجید و یونانی «شهر _ دولت» تنها مختص مردم آزاد بود و بردگان در آن محلی از ِاعراب نداشتند و جالب این است که در گذشته، تمامی نویسندگان اروپایی اسلام را به خاطر برده داری مورد اتهام قرار داده اند! اینان خیلی راحت تاکید قرآن را بر آزدسازی بندگان که به ازای ارتکاب یک گناه یا گناه دیگر انجام می‌پذیرفت فراموش نموده‌اند حال آنکه رفتار انسانی نسبت به بردگان در اسلام در تاریخ جهان نظیر ندارد. ممکن است به خاطر آورده شود که در زمان پیامبر اکرم(ص) برده داری در تمامی نقاط جهان از جمله عربستان متداول بود. قرآن نخستین کتاب مذهبی است که در مورد رفتار مطلوب و شرافتمندانه نسبت به بردگان بحث می‌نماید. ممکن است این نیز به خاطر آورده شود که یکی از اصحاب مورد علاقه پیامبر اکرم (ص) و نخستین در اسلام، حضرت بلال، بوده است.‌

اسلام نخستین آیین جهان است که مقام و منزلت زنان را بالا برده و به آنان حق مالکیت اعطا نموده است. قرآن نخستین کتابی است که به زن اجازه مراجعه به دادگاه و تقاضای جدایی قانونی، اصطلاحاً طلاق و اجازه ازدواج مجدد داده است.

قرآن تنها کتابی است که به هنگام خطاب، هم مردان و هم زنان را مخاطب قرار می‌دهد. از سوی دیگر، قبل از جنگ جهانی اول، در انگلستان به اصطلاح مهد دموکراسی و آموزش و پرورش، زن از حقوق مالکیت برخوردار نبود. در دانشگاه‌های آکسفورد و کمبریج زنان تنها اجازه ورود و حضور در کلاس‌های درس در دانشگاه را داشتند. لکن هرگز به آنان درجه ای اعطاء نمی‌شد و این نقص در اوایل دهه 1920 پس از سر و صدای زیاد بر طرف گردید. ‌پس از جنگ جهانی اول، اصل تامین اجتماعی در سطح جهانی برای افراد از کار افتاده و نیازمند در دنیای غرب به واقعیت گرایید. البته تا جنگ جهانی دوم، اندک پیشرفتی در این زمینه حاصل گردیده بود، لیکن پس از این تاریخ است که برخی از کشورها در این زمینه به پیشرفت قابل ملاحظه‌ای نایل آمده‌اند. در اسلام، مفهوم تامین اجتماعی توسط خلفیه دوم در دوران خلافتش معرفی گردید. مطالعه تاریخ اسلام نشان می‌دهد که جنبه‌های خیر خواهانه مورد نظر قرآن یا خلفای اسلام، که به موقع اجرا گذارده شده بود در قلمرو فرمانروایی اسلام مورد توجه قرار گرفت.‌تجربه تاریخی اسلام بر شماری از شالوده‌های اساسی نظریه اقتصادی و اجتماعی و بر بسیاری از نظریات و موازین اسلامی صحه می‌گذارد. تاریخ اسلام نشان می‌دهد که وجوه بیت المال بیشتر در اختیار مستمندان قرار می‌گرفت تا افرادی که تازه اسلام آورده بودند. اسلام از یک سو مخالف با ثروت اضافی است و از سوی دیگر، با فقر و محرومیت مخالف می‌نماید. به منظور مقابله با این وضع، اسلام به ولی امر و رهبر مسلمین آزادی عمل متناسب با شرایط موجود در جامعه را اعطا می‌نماید. مسئولیت متقابل منبعث از روح اسلام تنها به مصلحت اجتماعی یا وجدان فردی موکول نمی‌شود، در این خصوص، رهبر جامعه نیز نقش لازم را ایفاء کرده و اختیارات لازم را در این زمینه دارد.‌