انصاف؛ خُلق نیکان

یکی از ویژگیهای بارز اهل ایمان، رعایت عدالت و انصاف است؛ همچنانکه رسول خدا(ص) در توصیف مومنان حقیقی، چنین فرمودند: «کسی که با فقیر همدردی کند و درباره مردم با انصاف باشد، مومن واقعی است». برخی از مردم در مقام سخن یا ادای شهادت چنانچه منافع خود یا نزدیکان خود را در معرض خطر ببینند، به سادگی حاضر نیستند حقیقت را بگویند؛ از این رو قرآن کریم با تاکید بر اهمیت رعایت عدالت و انصاف، چنین سفارش می‌کند: «و اذا قلتم فاعدلوا و لو کان ذا قربی و بعهدالله اوفوا ذلکم وصاکم به لعلکم تذکرون»؛ هنگامی که سخن می‌گویید، عدالت (و انصاف) را رعایت کنید، حتی اگر در مورد نزدیکانتان بوده باشد، و به عهد خدا وفا کنید»(انعام:152).حضرت علی(ع) درباره آیه «ان الله یامر بالعدل و الاحسان» (نحل:90) فرمودند: «عدل، انصاف دادن است و احسان، دست بخشش گشودن». همچنین از ایشان روایت شده است: «دایره حق در مقام توصیف و تعریف از هر چیز گسترده تر است، اما هنگام عمل (یعنی ادای حق) از هر چیز تنگ تر و محدودتر است». منظور حضرت آن است که بسیاری از مردم، حق را خوب توصیف می‌کنند اما در مقام عمل، هنگامی که خود را در تنگنا می‌بینند، به آسانی حاضر نیستند به حق عمل کرده و حق را به حق دار بسپارند. بی گمان این افراد از خلق نیکوی انصاف به دورند و مطابق مفهوم روایت نبوی فوق، از ایمان حقیقی برخوردار نیستند. رعایت انصاف به قدری دارای اهمیت است که امیرالمومنین(ع) در فرمان خود به مالک اشتر، عدم رعایت انصاف را، ظلم به بندگان خدا دانسته و می‌فرماید: «نسبت به خدا و بندگانش انصاف را از دست مده و نسبت به اطرافیان و خانواده و زیردستانت انصاف داشته باش، که اگر انصاف پیشه خود نسازی، ستم کرده ای و کسی که به بندگان خدا ستم کند خدا دشمن اوست و کسی که خدا دشمن او باشد دلیلش را باطل می‌سازد (عذرش را نمی پذیرد) و چنین شخصی با خدا در جنگ است، مگر آنکه دست از ستم بردارد و توبه کند». در بیان پیشوایان دین، رعایت انصاف مایه «عزتمندی انسان»؛ «افزایش دوستان»؛ «الفت دلها»؛ «دوام روابط و پیوندها» و «موجب خیر و سعادت انسان» دانسته شده است. رعایت انصاف مقتضی آن است که انسان آنچه را برای خود می‌پسندد برای دیگران نیز بخواهد و آنچه را برای خود نمی پسندد، برای دیگران نیز نپسندد. امام علی(ع) در وصیت خود به امام حسن مجتبی(ع) درباره رعایت انصاف، فرمودند: «پسرم، نفس خود را مابین خویشتن و مردم، میزان قرار بده، پس دوست بدار بر دیگری آنچه را که برای خود دوست داری و آنچه که برای تو ناملایم و ناگوار است، بر دیگران نیز کراهت بار تلقـی کن. ظلم مکن چنانکه نمـی خواهـی ظلمـی به تو برسد و نیکویـی کن همانگونه که دوست داری به تو نیکویـی شود و زشت بشمار از خویشتن آنچه را که از دیگران زشت می‌شماری». از امام صادق(ع) نیز روایت شده است: «از جمله سخت ترین تکالیف الهی درباره بندگان خدا سه چیز است که یکی از آنها رعایت عدل و انصاف میان خود و دیگران، به طوری که با برادر مسلمان خود آنچنان رفتار کند که دوست دارد او با وی چنان رفتاری داشته باشد».