تمرين خوش‌اخلاقی

در دين ما به خوش‌خلقي بسيار سفارش شده است. در حديثي آمده است كه: شخصى خدمت رسول خدا (ص) رسيد و از حضرت پرسید: دين چيست؟ فرمود حسن خلق. قال رسُولُ‌الله (ص) لوْ كان حُسْنُ الْخُلُقِ خلْقاً يرى ما كان مِمّا خلق‌الله شي‌ءٌ أحْسن مِنْهُ و لوْ كان الْخُرْقُ خلْقاً يرى ما كان مِمّا خلق‌الله شي‌ءٌ أقْبح مِنْهُ و إِنّ‌الله ليبْلِغُ الْعبْد بِحُسْنِ الْخُلُقِ درجة الصّائِمِ الْقائِم (بحار الأنوار الجامعه لدرر أخبار الأئمه الأطهار، ج‌68، ص 392، باب 9). رسول خدا (ص) فرمود: اگر خوش‌خلقى موجود خارجى ديده‌شدنى بود زيباترين مخلوقات مي‌بود و اگر زشت‌خویى هم موجود خارجى ديده‌‌شدنى بود در زشت‌ترين قيافه‌ها ديده مي‌شد و خداوند بنده را در اثر داشتن حسن‌خلق به مقام و درجه روزه‌دار شب زنده‌دار مي‌رساند.

خوش‌اخلاقی در اسلام

در دين ما به خوش‌خلقي بسيار سفارش شده است. گاهي موجب كمال دانسته شده است: كامل‌ترين مومنان خوش‌خلق‌تر آنان است. إِنّ أكْمل الْمُومِنِين إِيماناً أحْسنُهُمْ خُلُقاً (بحارالأنوار الجامعه لدرر أخبار الأئمة الأطهار، ج‌68، ص 389، باب 92) . در رواياتي نيز آن را عبادتي بزرگ دانسته‌اند كه ثواب نماز و روزه دائمي‌دارد. منْ كفّ غضبهُ كفّ‌الله عنْهُ عذابهُ و منْ حسُن خُلُقُهُ بلّغهُ‌الله درجه الصّائِمِ الْقائِمِ (عيون الاخبار، ج 2، ص 71)؛ هر كس خشم خود را نگهدارد خداوند عذاب خود را از او نگه مى‌دارد و هر كس خلقش نيكو باشد خداوند پاداش روزه‌گير و نمازگزار را به او مى‌دهد. از همه نويد بخش‌تر آنكه مي‌توان با خوش‌خلقي، از بار گناهان كاست. خوش‌خلقي كفاره بسياري از گناهان ما خواهد بود. امام صادق (ع) می‌فرماید: حسن‌خلق گناه را از بين مي‌برد همانطور كه آفتاب يخ را آب مي‌كند و بدخلقى عمل را فاسد مي‌نمايد همان‌طور كه سركه عسل را.

خوش اخلاقی را تمرين كنيم

خوش اخلاقي گاهي در طبيعت و سرشت كسي وجود دارد كه نعمتي بزرگ است و شكرش واجب. بسياري از كودكان از همان اوان كودكي صفاتي همچون صبور بودن، قانع بودن و آرام بودن را از خود بروز مي‌دهند اينها كساني هستند كه خوش خلقي را به دست آورده‌اند. اما بسياري نيز هستند كه طبيعت تند و آشفته‌اي دارند؛ اين افراد براي به دست آوردن خوش اخلاقي بايد زحمت بكشند. صبر و استقامت، مدارا و فرو بردن خشم‌ را تمرين كنند. بديهي است كه خوش اخلاقي از سوي اين افراد ارزشمندتر و با فضيلت‌تر است. اين تفاوت‌ها نزد خداوند پوشيده نيست و خداي بزرگ به كساني كه براي به دست آوردن اخلاق نيك تلاش مي‌كنند، اجر مي‌دهد. اسحاق بن عمار از امام ششم (ع) نقل مي‌كند كه مي‌فرمود: اخلاق بخششى است از جانب خدا كه او را به كسى كه مي‌خواهد مي‌دهد بعضى از خوى‌ها طبيعى و جزو سرشت و بعضى از آن مربوط به تصميم و تمرين است. عرض كردم كدام يك از اين دو نوع باارزش‌تر است؟ فرمود: آن كس كه با تصميم و اراده خود اخلاقى را كسب مي‌كند برتر است چون كسى كه خوى و اخلاقى در سرشت و طبيعت او است غير آن روش را نمي‌تواند داشته باشد ولى آن كس كه با اراده خود روش نيكى را اتخاذ مي‌نمايد برخلاف طبع خود مشكلات را تحمل مي‌كند و صبر مي‌نمايد پس او برتر است (بحارالانوار، ترجمه ج 67 و 68، ج‌2، ص 381).

خوش اخلاقی چيست؟

از امام صادق (ع) سوال شد: حد حسن خلق چيست؟ آن حضرت فرمود: تُلِينُ جانِبك و تُطِيبُ كلامك و تلْقى أخاك بِبِشْرٍ حسنٍ (معاني الاخبار، 253)؛ فرمود نرم بودن، پاكيزه سخن گفتن و با چهره خوب با برادر خود (ديگران) برخورد كردن. نرم بودن به معناي سختگيري نكردن و آسان گرفتن است كه نياز به طرز فكر درست دارد. علت بسياري از سختگيري‌هاي ما انديشه‌هاي غلط و باورهاي نادرست ما از زندگي و توقعات بالاي ما از ديگران است. تواضع، فروتني و آسان گرفتن امور دنيا مي‌تواند تاثير زيادي در خوش‌اخلاقي ما داشته باشد. آرامش، نيز عامل مهمي‌در نرمش ما در برابر اطرافيان ما دارد. كسي كه آرامش ندارد نمي‌تواند خوش اخلاق بماند. بسياري از اوقات، جدال و مشاجرات بيهوده ما، محصول اضطرابي است كه به دلايل مختلف تحمل مي‌كنيم؛ معمولا وقتي قرار است يك ‌ميهماني برپا كنيم با همسر و فرزندانمان دعوا مي‌كنيم، اگر بنا باشد به مسافرت برويم يكي دو روز قبل از سفر اخلاق خوبي نداريم و... به هر حال اضطراب وجود دارد؛ بايد ياد بگيريم كه در حين اضطراب، خودمان را كنترل كنيم و همواره توجه داشته باشيم كه ناآرامي‌از درون ما سرچشمه گرفته، پس اگر تحمل كنيم و آن را به ديگران منتقل نكنيم، به آرامش يافتن خودمان هم كمك كرده‌ايم. ما مي‌توانيم اضطراب و احساسات منفي را در درون خود پنهان كنيم و در اعمالمان بروز ندهيم و خوش اخلاقي را با تمرين به دست آوريم. احساسات بد تا زماني كه در اعمال ما بروز نكنند و در محدوده اختيارات ما نباشند، مسئوليتي را متوجه ما نمي‌سازند. تطيب كلامك: كلام پاكيزه نيز سبب خوش خلقي است. بخش بزرگي از اخلاق هر كسي مربوط به طرز سخن گفتن اوست. انسان حسود، پست، فتنه‌گر و... هيچگاه نمي‌تواند خوش اخلاق بماند زيرا نمي‌تواند با بزرگواري و با محبت سخن بگويد. و هُدُوا إِلى الطّيبِ مِن الْقوْلِ و هُدُوا إِلى‌ صِراطِ الْحميدِ (حج، 24)؛ آنان به گفتار نيك هدايت شده‌اند و به راه ستوده راهنمايى گشته‌اند. چهره خوب و بشاش داشتن هم در روايت از علامات خوش خلقي معرفي شده است. نوع ارتباط عاطفي ما با ديگران به حالت چهره ما در هنگام برخورد بستگي دارد. چهره‌اي كه مزين به تبسم باشد، علاقه، حوصله و نشاط را نشان مي‌دهد. چهره و حالت پيامبر خدا در هنگام برخورد با مردم به گونه‌اي بود كه هر كسي با آن حضرت ديدار مي‌نمود گمان مي‌كرد عزيزترين فرد نزد رسول خدا است بدون اينكه آن حضرت با زبان، ابراز محبت كند.