ملاك عمل صالح

مهمترين اصل در قبولي اعمال آن است که «عمل صالح» باشد. عمل صالح حتي شامل ايمان نيز مي شود؛ زيرا ايمان حالتي است که از جزم عقلي و عزم قلبي و جوارحي به دست مي آيد. از همين رو کسي که در دنيا ايمان نياورد در آخرت نمي تواند ايمان بياورد؛ زيرا آخرت جاي عمل نيست و تنها در دنيا مي توان عمل داشت. شخص در آخرت با آنکه اهل جزم مي شود و همه چيز برايش يقيني و شهودي است، ولي نمي تواند به همان يقين خودش ايمان بياورد؛ چون آخرت جاي عمل نيست. اميرمومنان امام علي(ع) مي فرمايد: اليوم عمل بلاحساب و غدا حساب بلاعمل، امروز- دنيا - زمان تلاش و فعاليّت، بدون حساب است و فرداي قيامت، زمان حساب و بررسي اعمال است.(شرح نهج البلاغه ابن عبده: ج 1، ک 41).

حال سؤال اين است که ملاک صالح بودن عمل چيست؟ به کدام عملي عمل صالح گفته مي شود و به کدام عمل، عمل طالح و فاسد مي گويند؟

برخي گفته اند: عمل صالح هر چيزي است که خداوند آن را به عنوان عمل واجب و مستحب بيان کرده است.

برخي ديگر گفته اند: اين نمي تواند معيار عمل صالح باشد؛ زيرا بسياري از اعمال است که انسان انجام مي دهد و از واجبات و مستحبات است ولي عمل صالح نيست؛ از جمله نمازي که با ريا اقامه مي شود و يا احسان و خدمت به ديگري که با ريا و منت همراه است. در مقابل گاه آدم به گمان آنکه کاري خير و صالح است، انجام مي دهد و همان ثواب و خير را برايش مي نويسند.

پس بايد گفت ملاک عمل صالح بايد چيز ديگري باشد. به نظر مي رسد که ملاک عمل صالح همان وجه الله و تقرب جويي به خداست؛ چنانکه از آيه 8 سوره انسان و آيات و روايات ديگر به دست مي آيد. کسي که عملي را براي تقرب به خدا و رضايت او انجام دهد و وجه الله را در نظر داشته باشد، اين عملش عمل صالح است حتي اگر اشتباه در مصداق و خطا در عمل داشته باشد و کاري انجام دهد که فاسد است و يا نتيجه اي فاسد دارد، ولي چون به قصد وجه الله و رضايت او انجام داده، اين عمل صالح خواهد بود.

بر همين اساس کارهايي که يک شخص بدون قصد تقرب به خدا و وجه الله انجام مي دهد حتي اگر از مصاديق احسان و خير و عمل خوب و صالح ظاهري باشد وحسن فعلي داشته باشد، ملاک عمل صالح را ندارد و موجب نمي شود تا شخص به خدا نزديک شود و تقرب جويد. البته خداوند اجرعمل صالح را در همين دنيا به او مي دهد ولي در آخرت برايش هيچ چيزي نيست؛ چون قصدش اموري چون ارضاي عواطف خودش بوده و يا به قصد ريا و منت و تفاخر و مانند آن انجام داده است و اثر اين همين اندازه است که در دنيا به او چيزي مي رسد.(بقره، آيات 200 و 201؛ آل عمران، آيه 77؛ شوري، آيه 20)

به هر حال، ملاک عمل صالح بودن، همان تقرب جويي و رضايت خواهي و انجام عمل به قصد وجه الله است.

روزنامه كيهان، شماره 21192 به تاريخ 5/8/94، صفحه 8 (معارف)