خودگروی ‌در نظام اخلاقی اسلام

در مطلب قبل بیان شد که خودگرای اخلاقی ، غایت انگار است ؛ یعنی همواره در پی به دست آوردن بیش ترین خیر، سود و مصلحت است و در اعمال خود، پیوسته به نتایج نظر دارد. علاوه بر این، آنچه برای او مهم است، خیر و صلاح خودش است نه دیگران. خودگروی اخلاقی عموماً خودگروی روان شناختی را مسلّم می‌گیرد؛ یعنی هر کس پیوسته در پی بیشترین خیر خویش است، خواه آن را لذت بداند یا اموری چون سعادت ، معرفت ، قدرت و یا تحقق کمالات نفس. در نوشتار قبل به بررسی و نقد خودگروی پرداختیم. اینک ادامه بحث:‌

‌4. در نظام اخلاقی اسلام خودگروی ، به یک معنا و در یک مرحله، مورد تایید است؛ هر چند هدف نهایی نیست. توضیح اینکه در بسیاری از متون دینی ، برای دعوت به فعل اخلاقی، از عنصر وعده و وعید، که بازگشت آن به جلب سود برای خود و دفع زیان از خود است، تکیه شده است؛ و این با خودگروی اخلاقی سازگار است؛ یعنی به انسان گفته می‌شود برای آنکه به سعادت برسی، از نعمت های جاودان ِ بهشت بهره مند شوی و از عذاب دوزخ رهایی یابی ، عمل صالح انجام ده . این همان خودگروی است ؛ اما باید توجه داشت که مخاطب چنین سخنانی گروه متوسط آدمیانند و برای بلند همتان و اولیای الهی توجه به خدا جای توجه به خود را می‌گیرد. در این مرحله کسانی که کارهای نیک را تنها به خاطر عشق به خدا انجام می‌دهند، بر کسانی که از ترس دوزخ یا به شوق بهشت چنین می‌کنند، برتری دارند. ‌

امیرمومنان(ع) می‌فرماید: مردمی خدا را به امید بخشش پرستیدند، این پرستش بازرگانان است؛ و گروهی او را از روی ترس عبادت کردند و این عبادت بردگان است و گروهی وی را برای سپاس پرستیدند و این پرستش آزادگان است.

5. در یک نگاه عمیق دینی ـ عرفانی، توجه به خود و تلاش برای به دست آوردن خیر و صلاح خود گناهی نابخشودنی است و ازمراتب شرک به شمار می‌رود. عارف وارسته نباید هیچ چیز، حتی اطاعت و بندگی خدا را، وسیله رسیدن به لذات خود، هر چند لذت های معنوی، قرار دهد. به گفته بوعلی سینا: عارف، حق [خدا] را می‌خواهد نه برای چیزی غیر حق و هیچ چیز را بر معرفت حق ترجیح نمی دهد؛ عبادت او تنها به خاطر این است که خداوند شایسته عبادت است و عبادت ذاتاً رابطه ای شریف به شمار می‌آید، نه به خاطر اشتیاق به چیزی یا ترس از چیزی.

منبع: اخلاق هنجاری، تالیف: علی شیروانی، انتشارات کانون اندیشه جوان، 1384(با اندکی تلخیص)