اقسام صبر

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ(ص): «الصَّبْرُ ثَلَاثَةٌ صَبْرٌ عِنْدَ الْمُصِیبَةِ وَ صَبْرٌ عَلَی الطَّاعَةِ وَ صَبْرٌ عَنِ الْمَعْصِیَة»

در اسلام صبر و خویشتنداری در برابر مشکلات از جایگاه بسیار والایی برخوردار است به طوری که در روایات صبر در رتبه و درجه ایمان قرار گرفته است؛ کسی که صبر ندارد اصلاً ایمان ندارد. امام رضا(ع) از پدرانش و از علی(ع) روایت کرده و می‌فرمایند:

«لا إِیمَانَ لِمَنْ لا صَبْرَ لَهُ»[1]

ایمان ندارد کسی که صبر ندارد.

نکته‌ای که باید در رابطه با صبر ذکر کرد این است که توده‌ی مردم غالباً واژه صبر را تنها بر تحمّل مصیبت اطلاق می‌کنند ولی در روایات به وجود دو قسم دیگر یعنی صبر بر طاعت و صبر از معصیت نیز تصریح شده و در قرآن کریم هم این واژه را در هر سه قسم به کار برده شده است. این گونه‌های سه گانه صبر بر معنای لغوی صبر نیز کاملاً منطبق است چرا که صبر به معنای خویشتنداری در برابر مشکلات و فشارها است؛ بی‌تردید فشار روحی التزام به طاعت و بندگی خدا که لحظه‌ای نمی‌توان از بند آن رها شد؛ بسیار بیشتر از فشار مصیبتی است که پس از چند روز انسان را رها می‌کند، همانطوری که فشار ناشی از مقاومت در برابر ناملایمات و خواهش‌های لذّت بخش نفسانی به مراتب شدیدتر از فشار پای‌بندی بر طاعت است؛ اساساً در صبر بر مصیبت ترک لذّتی مطرح نیست چنانکه غالباً انتخابی وجود ندارد حتی صبر و بی‌صبری انسان در وقوع و عدم وقوع آن مصیبت اثری ندارد، بلکه خود به خود رخ می‌دهد در حالی که در ترک معصیت و انجام طاعت هم ترک لذت دنیایی مطرح است و هم انتخاب، چون انتخاب و عدم انتخاب او، در وقوع یا عدم وقوع معصیت و طاعت مؤثّر است.[2] اگر انسان در هر کاری صبر و خویشتنداری را مدّ نظر داشته باشد، و چه در طاعت و بندگی، و چه در هنگام بروز حوادث و مصائب، و چه در وقت گناه و معصیت، صبر و خویشتنداری خود را از دست ندهد، آن وقت ملاحضه می‌کند که صبر و خویشتنداری بهترین یاور و کمک کار او در زندگی خواهد بود. حضرت علی(ع) می‌فرمایند:

«الصَّبرُ أعوَنُ شَیءٍ عَلَى الدَّهرِ»

صبر و شکیبایى، بهترین یاور در برابر روزگار است. [3]