امامت، پیشوایی امت به سوی هدایت

امامت در زبان عربی به معنای رهبری و پیشوایی آمده است. از این رو امام به فردی اطلاق دارد که رهبر، مقتدا و پیشوای گروه یا جمعیتی باشد که این افراد از رفتار و گفتار وی پیروی نموده و در شیوه و روش زندگی خویش از سیرو سلوک و گفته‌های وی تمسک می‌جویند.

امام در گنجینه واژگان دینی دارای معنایی مهم و جایگاهی متمایز از معنای لغوی آن می‌باشد. در تعریف اخص کلمه می‌توان گفت، امامت عبارت است از ریاست کلی الهی به نیابت از رسول خدا در امور دین و دنیای مردم. البته باید اذعان داشت، واژه امامت با واژه خلافت متفاوت بوده و مترادف هم نمی باشد، هرچند گاهاً به اشتباه یکسان تلقی می‌گردند.

خلافت به معنای جانشین پیامبر (ص) است. پس خلیفه شخصی است که بعد از رحلت پیامبر اکرم (ص) و یا در غیاب او وظایف و کارهای وی را بر عهده گرفته و به انجام می‌رساند. ابن خلدون در تعریف خلافت بیان می‌دارد: «خلافت یعنی نیابت از صاحب شریعت در حفظ دین و سیاست دنیا و به همین اعتبار خلافت گفته می‌شود و متصدی آن مقام را خلیفه می‌نامند».

باید توجه داشت برای تحقق معنای امامت، پیشوایی شرط است. یعنی امام می‌بایست به گفتار و قول خویش ملتزم بوده و باید با قول و عمل خود، مردم را رهبری کند. امّا خلیفه، صرفاً جانشین پیامبر بوده و نیازی به احراز شرط پیشوایی نیست. همچنین امامت دارای ویژگی‌ها و اوصافی است که از سوی پروردگار تنها برای شایستگان به ودیعه گذاشته شده است. پرهیزکاری، خلوص، ایمان راسخ و عمیق، اطاعت خدا با زبان، دست و تمامی اعضاء و جوارح، فضیلت و شرف و جانفشانی در راه خدا و دین اسلام و رسیدن به حدّ اعلای تقوا از جمله ویژگی‌های امام و رهبر معنوی مسلمانان می‌باشد. همچنین در تحقق امامت، عقیده و آرای مردم تاثیر گذار نبوده و به عبارتی امامت یک مقام انتصابی و انتخابی از سوی مردم نمی باشد. بلکه انتصاب از جانب خداوند موجب تحقق مقام امامت می‌باشد. امام رضا(ع) در تعریف امامت می‌فرمایند: «امامت یعنی نگهداری از دین و حفظ نظام مسلمانان. مقام امامت بزرگ تر و عالی تر و دقیق تر از آن است که عقول مردم بدان برسد یا به واسطه آرای خودشان بتوانند آن را درک کنند یا امامی را اختیار نمایند. خداوند متعال بعد از پیغمبری و خلیل الرحمان شدن حضرت ابراهیم (ع)، مقام شامخ امامت را به وی ارزانی داشته و بدان فضیلت و شرف برگزید و فرمود: من تو را امام ملت قرار می‌دهم. ابراهیم بدین بشارت خشنود شد و عرض کرد: امامت در ذریه من نیز خواهد بود؟ خداوند فرمود: مقام امامت به ستمکاران نخواهد رسید».

پرواضح است که امامت به برگزیدگان و خوبان اختصاص دارد و با ستمکاری و ظلم پیشگی منافات داشته و در تضاد آشکار است. از برخی از احادیث استنباط می‌شود که حضرت علی(ع) در زمان حیات پیامبر(ص) امام و پیشوای مردم بوده است. در حدیث است که پیغمبر اکرم(ص) به ام سلمه فرمودند: «علی، سید مسلمانان و امام پرهیزکاران می‌باشد» و نیز در حدیثی دیگر آمده است که پیامبر (ص) فرمودند: «خداوند درباره علی (ع) به من فرمود: علی پرچم هدایت و امام دوستان من است».

لذا از مجموع این احادیث و روایات می‌توان پی برد که حضرت علی(ع) در زمان رسول خدا(ص) متصف به مقام امامت، پیشوایی و رهبری معنوی مسلمانان بوده و در همان عصر نیز پیروانی داشته است که از سیره و روش وی سرمشق گرفته و راه و روش زندگی او را چراغ هدایت حیات خویش قرار داده بودند. لذا امامت در نظر مسلمانان و بویژه شیعیان، یک مقام شاخص بوده که فضایل و کمالات نفسانی و شایستگی ذاتی برای رهبری معنوی مسلمان را در شخص امام لازم و ضروری می‌دانند.‌