حدس و حدسیات

كلمات كليدي : حدس، قوه عاقله، قوه خیال، بدیهیات اولیه، معلوم، مجهول، عقل فعال، حد وسط، فکر، قوه قدسیه، بدیهی، نظری

نویسنده : محمد درگاه‌زاده

یکی از مراتب عقل، عقل بالفعل است که در آن قوۀ عاقله، معلومات نظری خود را از بدیهیات اولیه استنتاج می‌نماید. این استنتاج به دو شکل صورت می‌گیرد:

1- فکر

2- حدس

راه اول به این ترتیب است که قوه عاقله بعد از مواجه شدن با مجهول، سیری را از آن مجهول به معلومات خود که در قوه خیال(حافظه) و یا در عقل فعّال ذخیره شده‌اند، آغاز می‌نماید، تا حد وسط را از میان آن معلومات پیدا کند ـ حد وسط عبارت است از آن معلومی که نقش رابطه را دارد و انسان را به مجهول می‌رساند ــ بعد از پیدا کردن حدّ وسط، ذهن حرکت دومی را آغاز می‌کند و آن انتقال از حدّ وسط به مجهول مورد نظر می‌باشد. بنابراین ذهن برای دست یافتن به مجهول دو حرکت انجام می‌دهد که در اصطلاح منطق و فلسفه این دو حرکت را «فکر» می‌نامند.

اما برخی اوقات به محض مواجه شدن شخص با مجهول، حد وسط، به طور ناگهانی در ذهن حاضر می‌شود و پشت‌سر آن انتقال به نتیجه، خود به خود صورت می‌گیرد. بنابراین ذهن برای رسیدن به مطلوب و حل مجهول خود هیچ‌ کدام از آن دو حرکت را انجام نمی‌دهد. این حالت رسیدن ذهن به مجهول، «حدس» نامیده می‌شود.

البته قوۀ حدس در افراد مختلف متفاوت است، هم به لحاظ سرعت وقوع حدس و هم به لحاظ تعداد دفعات حدسی که صورت می‌گیرد. تا جائی که برای برخی اشخاص هیچ‌گونه حدسی صورت نمی‌گیرد و در مقابل برخی اشخاص تمامی مجهولات خویش را از راه حدس،حل می‌نمایند، بدون اینکه به فکر و تأمل نیاز داشته باشند.

در فلسفه به مراتب بالای حدس، قوۀ قدسیه اطلاق می‌شود و صاحبان آن را انبیاء و برخی اولیاء الهی می‌دانند.

حدسیات

در منطق، معلومات انسان به دو دستۀ بدیهی و نظری تقسیم می‌شود، بدیهیات قضایایی هستند که بدون فکر و تامل به ذهن می‌آیند و نظریات قضایایی هستند که با فکر و نظر حاصل می‌شوند.

بدیهیات اقسامی دارند که یکی از آن‌ها «حدسیات» می‌باشد. حدسیات عبارت از قضایایی هستند که قوه عاقله از طریق حدس به دست می‌آورد. و چنان‌که گفته شد، حدس در مقابل فکر و استدلال است و از این رو حدسیات از اقسام بدیهیات به شمار می‌روند. به عنوان مثال، ذهن با ملاحظه این که متناسب با تغییر محل ماه و آفتاب و دوری و نزدیکی آن‌ها، قسمت روشن ماه تغییر می‌یابد و نیز پس از ملاحظه خسوف، ناگهان متوجه می‌شود که «نور ماه از خورشید است».

چنان‌که از مثال فوق نیز مشخص است، قضایایی حدسی نیازمند تکرار مشاهده است یعنی باید چندین بار مناسبات ماه و خورشید را در خارج مشاهده بکنیم تا این حدس که «نور ماه از آفتاب است» صورت بگیرد، همانند قضایایی تجربی (که یکی از اقسام بدیهیات‌اند) که تکرار مشاهده در آن‌ها شرط است. از این رو برخی منطقین حدسیات را از ملحاقات تجربیات به حساب آورده‌اند.