سوء ظن؛ آفت رفاقت

امیرالمومنین علی(ع) در وصیت خویش به امام مجتبی(ع) می‌فرماید: «لایغلبنَّ علیک سوء الظن فانه لایدع بینک و بین صدیق صلحا؛ سوء ظن و بدگمانی بر تو چیره نگردد که میان تو و هیچ رفیقی جای صلح و صفا باقی نمی‌گذارد».

در این فراز از سخن، حضرت علی(ع) به یکی از آفات معاشرت، به نام سوء ظن اشاره می‌نمایند و از پیامدهای سوء و ناخوشایند آن برحذر می‌دارند. شاید بتوان گفت که سوء ظن بزرگترین آفت دوستی، همسایگی، رفاقت، برادری، همکاری و هر شکل از اشکال معاشرت است. اگر سوء ظن در جامعه رخنه کند آن را از پای بست ویران می‌کند و ریشه‌های آن را می‌سوزاند.

حضرت در این قسمت از وصیت گهربار خویش می‌فرمایند: «لایغلبنّ علیک سوء الظنّ؛ مبادا سوء ظن بر تو غالب شود». در معنای این عبارت دو احتمال وجود دارد:‌

‌1. این گونه تعبیرها معمولا در جایی به کار برده می‌شود که صفتی برای یک فرد به صورت صفت ثابت و پایدار درآید و به اصطلاح ملکه وی گردد. عرب وقتی می‌گوید: «غلب علیه الکرم» و «غلب علیه الجود» و یا «غلب علیه الشحّ و البخل» معنایش این است که جود و کرم یا بخل و لئامت، ویژگی و صفت ثابت وی شده است. «غلب علیه کذا» یعنی فلان صفت برای او به صورت یک صفت ثابت درآمده است. اگر معنای این عبارت نیز چنین باشد، منظور حضرت این است که اهل سوء ظن مباش و نسبت به همه کس و همه چیز سوء ظن نداشته باش. بپرهیز از اینکه سوء ظن روحیه غالب تو و ویژگی پایدار تو گردد و به صورت یک صفت ثابت برای تو درآید.

2. احتمال دیگری که در معنای این جمله می‌رود این است که حضرت علی(ع) ما را از ترتیب اثر دادن به سوء ظن منع نموده باشد. به این معنا که گاهی انسان نسبت به یک مورد و یا نسبت به شخصی سوء ظن پیدا می‌کند، ولی در میدان عمل هیچ اثری بر این سوء ظن مترتب نمی سازد. یعنی در دلش اندیشه ای نابجا و بی مورد وجود دارد ولی هیچ ترتیب اثر نمی دهد. اما گاهی اوقات سوء ظن آن چنان در انسان اثر می‌گذارد که دیگر نمی تواند از نفوذ و عواقب منفی آن خودداری نماید و عکس العمل نشان ندهد، بلکه تاثیر آن سوء ظن در چهره، حرکات، سکنات و تمام رفتارهای فرد اثر می‌گذارد و حتی قضاوتش را تحت تاثیر قرار می‌دهد. به یقین چنین شخصی مغلوب سوء ظن خود است. طبق این احتمال معنای کلام حضرت چنین است که اگر سوء ظنی پیدا کردید ترتیب اثر ندهید و خود را مغلوب سوء ظن خویش مسازید؛ بلکه بر سوء ظن خود در عمل غالب آیید مبادا یک سوء ظن ذهنی تمام اعمال و رفتار شما را تحت تاثیر قرار دهد.‌
از بین دو معنای ارائه شده برای عبارت شریف لایغلبن علیک سوء الظن صحیح ترین مفهوم این است که بگوییم: از اینکه سوء ظن بر شما غالب گردد بپرهیزید. مبادا که سوء ظن به صورت یک صفت ثابت برای شما در آید و نسبت به همه بدگمان گردید. البته این معنا با ذیل این عبارت هم سازگارتر است که می‌فرماید: «اگر بدگمانی غالب گردد بین هیچ دوستی جایی از صمیمیت باقی نمی‌ماند».